Ryzyka surowcowe w krajobrazie ryzyk biznesowych

W wykorzystywanych w procesach produkcyjnych surowcach skupiają się dziś napięcia, związane z geopolityką, łańcuchami dostaw czy regulacjami klimatycznymi. Zarządzanie związanych z nimi ryzykami staje się kolejnym sposobem na strategiczną odpowiedź na wyzwania dla marżowości i konkurencyjności firm.

Ryzyka dla prowadzenia opłacalnej działalności gospodarczej są dziś silnie powiązane z wyzwaniami, którymi mierzą się całe gospodarki i społeczeństwa. Wśród nich coraz więcej miejsca zajmują kwestie związane z surowcami – minerałami ziem rzadkich, materiałami z recyklingu czy zasobami organicznymi, takimi jak drewno czy żywność. W jaki sposób można odpowiedzieć na to wyzwanie na poziomie przedsiębiorstwa?

Przed odpowiedzią na to pytanie warto sprawdzić, w jaki sposób ryzyka surowcowe wpisują się w globalne trendy. Pomocna może w tym być lektura najnowszego raportu Światowego Forum Ekonomicznego (WEF) – Global Risks Report 2026.

Na pierwszy rzut oka w zestawieniu WEF – zarówno w perspektywie krótko-, jak i długookresowej – tematyka surowcowa nie zajmuje aż tak wiele miejsca. Temat ograniczeń w dostępie do zasobów naturalnych pojawia się jako 6. największe wyzwanie w najbliższych 10 latach, wpisując się w rosnącą widoczność ryzyk środowiskowych w dalszej perspektywie czasowej. Wątki surowcowe znajdziemy jednak również i w innych ryzykach – szczególnie w największym, odnotowanym na najbliższe 2 lata, czyli globalnej konfrontacji ekonomicznej.

a)     Tematyka surowcowa staje się źródłem szeregu napięć, szczególnie w kontekście surowców krytycznych, niezbędnych do zielonej i cyfrowej transformacji ekonomicznej. Przykładami z ostatnich miesięcy były m.in. chińskie plany kontroli wykorzystywania eksportowanych minerałów ziem rzadkich czy ograniczenia eksportowe dla złomu stalowego, wprowadzone przez Ukrainę.

b)     Zmieniający się klimat destabilizuje systemy planetarne, co tworzy dodatkowe ryzyka dla stabilności produkcji (np. żywnościowej) i presję na ceny. Wpływać to może na inne, istotne ryzyka odnotowane w raporcie, takie jak wzrost polaryzacji społecznej czy upowszechnianie się dezinformacji, np. co do źródeł destabilizacji systemu ekonomicznego.

Istotną zmienną, wpływającą na kształt globalnego rynku jest fakt, iż polityka klimatyczna nie jest już elementem globalnego konsensusu politycznego.

Choć konsensus naukowy w tej sprawie pozostaje bez zmian, to duża gospodarka (USA), decydująca się na wyjście z paryskiego porozumienia klimatycznego oraz na wyhamowanie własnej transformacji na szczeblu centralnym, tworzy systemową nierównowagę, nie pozostającą bez wpływu na ceny i perspektywy wykorzystywania surowców (w tym wypadku np. paliw kopalnych). System, w którym ważny globalny gracz aktywnie kwestionuje polityki na rzecz neutralności klimatycznej, inny (Chiny) aktywnie buduje swoją przewagę konkurencyjną na zielonych technologiach, nie rezygnując przy tym w gwałtowny sposób z wykorzystywania paliw kopalnych, a kolejny (Unia Europejska) ogranicza skalę regulacji klimatycznych, charakteryzuje się wysoką niepewnością i poziomem napięć.

Ich przejawem może być niestabilna polityka celna, która również może nie pozostawać bez wpływu na dostępność i ceny surowców, wykorzystywanych w procesach produkcyjnych. Na ich opłacalność wpływać może zarówno podnoszenie wysokości stawek celnych, jak i wchodzenie w życie kolejnych porozumień handlowych prowadzących do ich obniżenia, na przykład – w wypadku Unii Europejskiej – z blokiem Mercosur czy z Indiami. Swoją rolę w opłacalności modeli biznesowych odgrywają nowe narzędzia, takie jak unijny mechanizm dostosowania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2 (CBAM). Śledzenie tych zmian staje się niezbędnym elementem budowy odpornego modelu biznesowego.

Wyzwania w zakresie surowców nie kończą się na tym temacie.

Gwałtowne zjawiska pogodowe to jedno z dwóch (obok kwestii zanieczyszczeń) ryzyk o charakterze środowiskowym, które zmieściły się na liście 10 największych zagrożeń krótkoterminowych. To wyzwanie, które pozostaje istotne również dla polskiego biznesu – w tym kontekście wspomnieć możemy o kosztach powodzi rzecznych i opadowych czy chronicznych napięciach, związanych z suszami rolniczymi. Koszt pozyskania zasobów może w tym wypadku znaleźć swoje odzwierciedlenie w cenach dla odbiorców końcowych (np. przetworów spożywczych), wpływając na ich atrakcyjność cenową i mogąc zwiększać ryzyko, związane chociażby z konkurowaniem z produktami z importu.

W wypadku perspektywy długookresowej (10-letniej) kwestie środowiskowe to już połowa pośród 10 największych ryzyk widocznych przez ankietowanych na potrzeby raportu WEF  – w tym cała pierwsza trójka (odpowiednio: gwałtowne zjawiska pogodowe, utrata bioróżnorodności, krytyczne zakłócenia w planetarnych systemach samoregulacyjnych). Ich obecność na liście długofalowych ryzyk ma wieloletni charakter, co pokazuje zrozumienie szerokiego grona interesariuszy (w tym biznesowych) dla danych naukowych oraz ryzyk związanych z degradacją środowiska.

Co to oznacza? Presja na zmiany modeli biznesowe w zakresie zrównoważonego rozwoju nie będzie ograniczać się wyłącznie do konieczności spełniania wymogów regulacyjnych. Coraz ważniejsze staje się tworzenie spójnej, strategicznej odpowiedzi na ten trend, która umożliwiać będzie zarówno jej wykorzystanie jako odpowiedzi na inne ryzyka (w perspektywie krótkookresowej), jak i mapy drogowej stabilizującej proces transformacji biznesowej w obliczu wyzwań klimatycznych i środowiskowych (na dłuższą metę).

Elementem tej odpowiedzi powinna być również polityka surowcowa przedsiębiorstwa, integrująca kwestie opłacalności ekonomicznej ich pozyskiwania, a także fizycznej dostępności, z szerszymi kwestiami ESG. Tego typu polityka powinna opierać się na strategicznym podejściu do kwestii zasobów oraz uwzględniać kluczowe procesy zarządcze, takie jak zabezpieczanie stabilności produkcji, zapewnienie bezpiecznego poziomu dostaw po akceptowalnych dla firmy kosztach czy ograniczanie ryzyka utraty kontrahentów. Uwzględniać również powinna powiązane z nią kwestie klimatyczne (emisji gazów cieplarnianych, wynikłych z przetwarzania i produkcji finalnej), wpływu na bioróżnorodność i ekosystemy (np. poprzez zmianę użytkowania powierzchni lądowych) czy cyrkularnych praktyk biznesowych (ekoprojektowania, wykorzystywania surowców wtórnych).

W jej stworzeniu oraz powiązaniu z innymi aspektami działalności biznesowej – włącznie z integracją z tematyką ESG – pomóc może analiza ryzyk, związanych z aktualnym wykorzystywaniem surowców przez przedsiębiorstwo. Przeprowadzenie takiej analizy (prezentującej również rekomendacje co do priorytetów inwestycyjnych czy zmian w modelu biznesowym) ma tę zaletę, że w logiczny sposób daje powiązać się z kwestiami opłacalności produkcji czy konkurencyjności rynkowej. Jako że surowce mają swoją cenę pokazanie skutków zakłóceń w ich dostawach (wynikłych np. z niedostatecznej dywersyfikacji źródeł) bądź zwiększania efektywności ich wykorzystywania (ekoprojektowanie, recykling) daje szansę nie tylko na budowanie odporności modelu biznesowego, ale również na mierzalne korzyści finansowe.

Ryzyka surowcowe dotyczą szerokiego zakresu branż – mają również inną formę w zależności od sektora. Inaczej wyglądać będą w wypadku producenta sprzętu AGD, opakowań czy żywności – ważne zatem, by analiza uwzględniała tę specyfikę. Zrozumienie przepływów materiałowych czy powiązanego z nimi śladu środowiskowego pozwala na lokalizację obszarów, wymagających priorytetowych interwencji. Pozyskane dane mogą nie tylko wspierać przemyślaną transformację, ale również być wykorzystywane w komunikacji z rynkiem, budując wiarygodność przedsiębiorstwa i podejmowanych przez nie działań.

Unijne plany działań i krajowe mapy drogowe. Obowiązki sprawozdawcze w zakresie zrównoważonego rozwoju i stawki celne. Graniczne mechanizmy klimatyczne i rynkowe wahania cen. Obowiązki w zakresie należytej staranności, walki z wylesianiem czy prawami człowieka. To tylko niektóre czynniki, powiązane z wykorzystywanymi w gospodarce surowcami. Znajomość ryzyk w tym zakresie – w tym skali ich powiązania z innymi tematami – może ułatwić biznesowi przejście przez procesy zmian rynkowych w dobrym stanie.