Wewnętrzne nadużycia gospodarcze to jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla współczesnych organizacji – zarówno pod względem finansowym, jak i reputacyjnym. Choć często mają charakter ukryty, ich skutki bywają długofalowe i trudne do naprawienia. Aby lepiej zrozumieć skalę i mechanizmy tych nadużyć, KPMG zebrało dane od swoich ekspertów z zespołów forensic z biur na całym świecie, dotyczące 256 przypadków nadużyć gospodarczych badanych przez nich w ciągu ostatnich pięciu lat. Na podstawie zebranych danych powstał raport, który ujawnia, kim są sprawcy nadużyć, jak działają i co powoduje, że oszustwa są możliwe. Zachęcamy do zapoznania się z pełną wersją raportu „Global profiles of the fraudster. The enemy within — profiling the corporate fraudster”.
Najważniejsze wnioski z raportu
„Skuteczne wykrywanie nadużyć gospodarczych to dziś nie tylko kwestia technologii, ale przede wszystkim odpowiednio zaprojektowanego i konsekwentnie wdrażanego systemu zarządzania ryzykiem. Doświadczenie pokazuje, że wiele przypadków nieprawidłowości można było wykryć wcześniej – lub im zapobiec – gdyby w organizacji funkcjonowały sprawne mechanizmy compliance oraz kultura zgłaszania nieprawidłowości. Dlatego tak ważne jest, aby firmy regularnie weryfikowały swoje procedury, szkoliły pracowników i monitorowały obszary szczególnie narażone na ryzyko oszustw. Dzięki połączeniu audytu śledczego, analizy danych i wiedzy eksperckiej jesteśmy w stanie nie tylko identyfikować nieprawidłowości, ale też wspierać organizacje w budowaniu środowiska, w którym ryzyko nadużyć jest realnie ograniczane.”
Sylwetka typowego sprawcy nadużyć gospodarczych
Profil sprawcy nadużycia w organizacji pozostaje zaskakująco spójny na przestrzeni lat. Najczęściej jest to mężczyzna w wieku od 36 do 55 lat, z długoletnim stażem pracy – często przekraczającym sześć lat – i znaczącą pozycją w strukturze firmy. Osoba taka bywa postrzegana jako lojalna, godna zaufania, a nierzadko nawet inspirująca dla otoczenia. To właśnie te cechy pozwalają jej funkcjonować przez dłuższy czas poza podejrzeniami, z ciągłym dostępem do kluczowych informacji i procesów. Paradoksalnie, to nie outsiderzy, ale wysoko oceniani pracownicy najczęściej okazują się sprawcami nadużyć.
Wspólnicy w przestępstwie
Ponad połowa nadużyć to działania zbiorowe – 55% przypadków obejmowało współudział co najmniej dwóch osób, najczęściej działano w grupach liczących od 2 do 5 członków. Współsprawcy to zazwyczaj inni pracownicy tej samej organizacji, ale coraz częściej aktywne stają się osoby spoza firmy – np. dostawcy lub partnerzy zewnętrzni.
Warto zwrócić uwagę, że powiązania między sprawcami dość często wykraczają poza zawodowe – w analizowanych w raporcie przypadkach aż 31% oszustów działało wspólnie z osobami, z którymi łączyły ich bliskie relacje prywatne. Takie układy zwiększają stopień zaufania i lojalności między wspólnikami, a tym samym – poziom trudności w wykryciu procederu. Wspólne działania umożliwiają też lepsze ukrycie śladów oraz rozproszenie odpowiedzialności.
Jak dochodzi do nadużyć?
Najczęściej spotykanym rodzajem oszustwa jest sprzeniewierzenie majątku – w tym defraudacja środków finansowych oraz manipulacje w procesach zakupowych. Stanowiły one 52% badanych w raporcie przypadków. Kolejną kategorią było fałszowanie dokumentacji (29%), które często wykorzystywano jako narzędzie ułatwiające sprzeniewierzenie środków. Kradzież aktywów stanowiła 24% analizowanych wykroczeń. Cechą wspólną wszystkich nadyżyć jest to, że sprawcy wykorzystują słabości w systemie kontroli, braki w nadzorze lub nadmierne zaufanie, jakim obdarzani są przez współpracowników i przełożonych.
Zgodnie z wnioskami z badania, do nadużyć dochodzi najczęściej w działach operacyjnych, finansowych, zakupowych oraz biurze zarządu – czyli tam, gdzie łączą się kompetencje decyzyjne, dostęp do środków finansowych i znajomość procedur. Wiele z tych sytuacji nie wynika z wyrafinowanych metod działania, ale z niewystarczającej kontroli lub nieefektywnych mechanizmów zgodności, które uniemożliwiają wykrycie drobnych nadużyć na wczesnych etapach.
Do podstawowych przyczyn nadużyć zalicza się:
- słabe lub niewłaściwie wdrożone mechanizmy kontroli wewnętrznej,
- brak nadzoru nad osobami na wyższych stanowiskach,
- zbyt duże zaufanie wobec długoletnich pracowników.
Co istotne, niemal połowa zbadanych sytuacji przekroczenia uprawnień gospodarczych została popełniona przez osoby, które wcześniej działały zgodnie z zasadami ucziwości i przejrzystości w firmach. Pokazuje to, jak istotne jest nieustanne zarządzanie ryzykiem nadużyć, niezależnie od historii zatrudnienia danego pracownika.
„Praktyka pokazuje, że większość nadużyć gospodarczych nie wynika z wyjątkowej przebiegłości sprawców, lecz z prostego wykorzystania luk w nadzorze i braku kontroli. W wielu przypadkach nieuwaga w procesie zatwierdzania płatności czy rutynowe pomijanie zasady „czterech oczu” wystarczy, aby stworzyć przestrzeń do wykroczenia. Obszarami szczególnie narażonymi na tego typu działania są te, w których łączą się uprawnienia decyzyjne z dostępem do środków finansowych. Niezależnie od stażu czy reputacji, każdy pracownik może ulec presji lub pokusie, jeśli system nie daje jasnych sygnałów, że nieprawidłowości zostaną wykryte. Dlatego tak ważne jest, by mechanizmy kontroli nie tylko istniały na papierze, ale działały w praktyce.”
Skuteczne wykrywanie nadużyć w organizacji
Choć wiele organizacji inwestuje w narzędzia analityczne i systemy wykrywania nieprawidłowości, to najczęstszym źródłem informacji o nadużyciach wciąż pozostają ludzie. Ponad połowa (51%) poszkodowanych organizacji w momencie wystąpienia nadużycia nie miała wdrożonych żadnych mechanizmów przeciwdziałania takim zdarzeniom. Wśród firm, które posiadały zabezpieczenia, najczęściej stosowanymi rozwiązaniami były: kodeks etyki (81%), audyt wewnętrzny (64%) oraz mechanizmy zgłaszania nieprawidłowości (60%).
- Najwięcej przypadków nadużyć gospodarczych jest ujawnianych dzięki zgłoszeniom sygnalistów (tzw. tip-offs).
- Wiele sygnałów o nieprawidłowościach pochodzi z nieformalnych źródeł – np. z rozmów między pracownikami czy anonimowych doniesień.
Wnioski z raportu potwierdzają, że skuteczność systemu wykrywania nadużyć zależy nie tylko od technologii, ale przede wszystkim od kultury organizacyjnej. Firmy, które promują etykę, transparentność i otwartą komunikację mają większą szansę na szybkie ujawnienie nieprawidłowości. Bardzo istotne jest w tym kontekście zapewnienie pracownikom bezpiecznych i poufnych kanałów zgłaszania oraz przekonanie ich, że każde zgłoszenie zostanie potraktowane poważnie.
Działania ograniczające ryzyko nadużyć gospodarczych
✓ Wzmacnianie mechanizmów kontroli wewnętrznej.
✓ Promowanie etycznej kultury pracy.
✓ Usprawnianie mechanizmów wykrywania nadużyć.
✓ Wspieranie współpracy i przejrzystości działań.
✓ Analiza postaw, priorytetów i kultury działania potencjalnych kontrahentów.
✓ Adaptacja do zmian technologicznych i zapewnianie cyberbezpieczeństwa.
O badaniu
Raport powstał na podstawie badania przeprowadzonego wśród ekspertów ds. forensic z firm członkowskich KPMG na całym świecie. Każdy z nich wypełnił szczegółowy kwestionariusz dotyczący sprawców nadużyć, których działania zostały uprzednio zbadane na zlecenie poszkodowanej organizacji. W wielu przypadkach dochodzenie obejmowało także bezpośrednie rozmowy z oszustami, co pozwoliło na dogłębną analizę ich profilu oraz charakteru popełnionego przestępstwa. Raport opiera się na analizie 256 przypadków nadużyć badanych przez KPMG w ciągu ostatnich pięciu lat. Ponieważ część spraw dotyczyła więcej niż jednej osoby, w sumie w badaniu uwzględniono co najmniej 669 sprawców.
Pobierz pełną wersje raportu
Nadużycia gospodarcze w organizacjach
Zachęcamy do zapoznania się z pełną treścią raportu KPMG.
Skontaktuj się z nami
Dowiedz się więcej, o tym w jaki sposób wiedza i technologia KPMG mogą pomóc Tobie i Twojej firmie.
Newsletter
Chcesz otrzymywać najświeższe informacje biznesowe?