Projektowana, nowa ustawa o kredycie konsumenckim, która ma zastąpić dotychczasową regulację przewiduje zmianę definicji umowy o kredyt konsumencki rozszerzając ją m.in. na umowy najmu lub leasingu spełniające określone kryteria. Zmiana może mieć istotne znaczenie dla podmiotów, które oferują konsumentom umowy najmu lub leasingu, a więc w szczególności podmiotów z branży leasingowej, gdyż uznawanie umów najmu lub leasingu za kredyt konsumencki będzie powodować uznanie takich podmiotów za instytucje pożyczkowe, które są podatnikami podatku od niektórych instytucji finansowych (tzw. podatku bankowego).
W niniejszym artykule przedstawiamy kluczowe prawne i podatkowe implikacje, jakie mogą wynikać z projektowanych zmian przepisów.
Projekt z dnia 4 lipca 2025 r. nowej ustawy o kredycie konsumenckim („Projekt UKK”) – cele regulacji
Nowa ustawa o kredycie konsumenckim będzie stanowić implementację nowych przepisów unijnych, tj. CCD2 oraz DMFSD. Celem regulacji jest podniesienie poziomu ochrony konsumentów, a także ułatwienie prowadzenia działalności transgranicznej. Nowe przepisy mają służyć także uproszczeniu i unowocześnieniu rozwiązań funkcjonujących na rynku kredytów konsumenckich.
W systemie RCL Projekt UKK autorstwa UOKiK znajduje się od dłuższego czasu w fazie opiniowania. Wiadomo, że jest on przedmiotem dość obszernych uwag i komentarzy (ponad 1200 stron) – przede wszystkim ze strony UKNF.
Liczba i waga tych zagadnień każą oczekiwać, że finalny projekt ulegnie znacznym przeobrażeniom, dlatego treść tego artykułu może – choć zapewne tylko w niewielkim stopniu, zważywszy, że opisywane tutaj zmiany wynikają wprost z dyrektywy – ulec w przyszłości częściowej dezaktualizacji.
Nowa definicja umowy o kredyt konsumencki
W wyniku nowelizacji zmianie ulegnie definicja umowy o kredyt konsumencki. Tak jak w dotychczas obowiązującej ustawie, chodzi o kredyt w znaczeniu ekonomicznym, co skutkuje objęciem reżimem kredytów konsumenckich wielu różnych stosunków prawnych, wymienionych w art. 2 Projektu UKK. Ponieważ zamiarem ustawodawcy było objęcie reżimem ustawy całego konsumenckiego obrotu kredytowego, zakres umów wchodzących w zakres nowej definicji ulegnie znacznemu rozszerzeniu.
Jedną z istotniejszych zmian jest objęcie zakresem zastosowania projektowanej ustawy szerszej grupy umów leasingu i najmu. W motywie 15 preambuły do dyrektywy CCD2 wskazano, że niektóre umowy o kredyt nieobjęte zakresem zastosowania poprzedniej dyrektywy mogą być szkodliwe dla konsumenta, w tym umowy leasingu lub najmu z opcją wykupu. Obecnie obowiązująca ustawa o kredycie konsumenckim znajduje bowiem zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy umowa leasingu przewiduje obowiązek nabycia przedmiotu leasingu, a także jeżeli odrębna od niej umowa przewiduje taki obowiązek, zależny od żądania kredytodawcy. Zatem umowy leasingu, które przewidują jedynie uprawnienie do nabycia przedmiotu umowy, nie podlegają regulacji UKK. Projekt UKK zakłada, podążając za przepisami unijnymi, objęcie regulacją umów najmu i leasingu niezależnie od tego czy przewidują one uprawnienie do (opcję) nabycia, czy też obowiązek nabycia przedmiotu umowy przez najemcę lub korzystającego.
Tym samym dojdzie do rozszerzenia zakresu przedmiotowego zastosowania ustawy o kredycie konsumenckim na kolejne rodzaje umów leasingu czy najmu. Spółki leasingowe oferujące lub zamierzające oferować produkty dla konsumentów powinny mieć na uwadze szeroki katalog sankcji cywilnoprawnych mających zastosowanie w razie uchybienia przepisom ustawy, zwłaszcza obowiązkom w zakresie informowania konsumenta i niezbędnych elementów treści umowy. Dostosowanie działalności do nowych przepisów będzie wymagało od nich przeglądu dotychczas stosowanych w obrocie z konsumentami umów i regulaminów.
Brak limitów kwotowych dla kredytu konsumenckiego
Zgodnie z Projektem UKK zniesiona zostanie maksymalna kwota kredytu konsumenckiego (75 000 EUR w dyrektywie CCD, 255 550 PLN w obecnej UKK), a także minimalny pułap kredytu konsumenckiego, wynoszący, na gruncie pierwotnej dyrektywy CCD, 200 EUR. Umowy wymienione w Projekcie UKK będą zatem uważane za umowy o kredyt konsumencki niezależnie od przyznanej kwoty kredytu, w tym także, jeżeli nie wiążą się z nimi żadne opłaty (np. w postaci oprocentowania czy prowizji za udzielenie kredytu).
Kiedy umowa kredytu będzie miała charakter konsumencki?
Aby uznać daną umowę za kredyt konsumencki, musi mieć ona charakter jednostronnie profesjonalny, tj. kredytodawca (przedsiębiorca) w zakresie swojej działalności gospodarczej na podstawie umowy udziela lub daje konsumentowi przyrzeczenie udzielenia kredytu. Status konsumenta przysługuje natomiast osobie fizycznej, która dokonuje z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Dla przesądzenia czy mamy do czynienia z konsumentem decydujący jest brak istnienia bezpośredniego związku dokonywanej czynności prawnej z działalnością gospodarczą lub zawodową osoby fizycznej.
W przypadku osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, umowa zawarta między taką osobą fizyczną a kredytodawcą w rozumieniu przepisów o kredycie konsumenckim będzie kwalifikowana jako umowa między przedsiębiorcami. Późniejsza utrata przez kredytobiorcę statusu przedsiębiorcy nie spowoduje automatycznie jej przekształcenia w umowę zawartą z konsumentem.
Spółki leasingowe ze statusem instytucji pożyczkowych
Zmiana definicji umowy o kredyt konsumencki może pociągać za sobą istotne konsekwencje.
Ponieważ na gruncie Projektu UKK większość produktów oferowanych konsumentom przez spółki leasingowe będzie wpisywać się w definicję kredytu konsumenckiego, to będą one uzyskiwać status kredytodawcy konsumenckiego. Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt. 6 Projektu UKK, kredytodawcy inni niż podmioty bankowe, spółdzielcze kasy oszczędnościowo – kredytowe, podmioty udzielające kredytów konsumenckich polegających na odroczeniu zapłaty za towary lub usługi, oraz instytucje płatnicze i instytucje pieniądza elektronicznego mają status instytucji pożyczkowej. Na skutek nowelizacji działalność większości spółek leasingowych oferujących swoje produkty konsumentom będzie zatem formalnie kwalifikowana jako działalność instytucji pożyczkowych.
Zakwalifikowanie umów leasingu i najmu przewidujących uprawnienie lub obowiązek nabycia przedmiotu leasingu przez konsumenta do działalności instytucji pożyczkowej wymagać będzie od części spółek leasingowych dostosowania się do wymogów stawianych instytucjom pożyczkowym (np. w przypadku podmiotów prowadzących działalność w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością niezbędne będzie powołanie rady nadzorczej, o ile nie została ona uprzednio przewidziana w umowie spółki).
Z uwagi na objęcie definicją umowy o kredyt konsumencki także umów najmu i leasingu przewidujących możliwość nabycia przedmiotu umowy przez konsumenta, do umów zawartych po wejściu w życie projektowanej ustawy znajdą zastosowanie sankcje przewidziane w art. 66 Projektu UKK. Ustawa wprowadza sankcje prywatnoprawne o charakterze stopniowalnym, zależne od rodzaju naruszenia ustawowych obowiązków kredytodawcy. Należą do nich:
- zwrot kredytu z odsetkami w wysokości połowy odsetek umownych, bez innych kosztów kredytu należnych kredytodawcy w terminie i sposób ustalony w umowie o kredyt konsumencki;
- zwrot kredytu bez odsetek i innych kosztów kredytu należnych kredytodawcy w terminie i sposób ustalony w umowie o kredyt konsumencki (tzw. sankcja kredytu darmowego);
- brak konieczności zapłaty za usługę dodatkową, jeśli konsument nie wyraził na nią zgody;
- brak konieczności zwrotu przez konsumenta kredytu, w przypadku udzielenia kredytu bez jego zgody.
Spółki leasingowe powinny zatem jak najszybciej dostosować swoje wzorce umowne i projekty samych umów do nowych regulacji, w celu zminimalizowania narażenia na zastosowanie wskazanych sankcji.
Działalność instytucji pożyczkowych, podobnie jak pod rządem obecnej ustawy, będzie podlegała nadzorowi ze strony KNF. Spółki leasingowe objęte zakresem zastosowania nowych przepisów zostaną zobligowane do uzyskania wpisu do rejestru instytucji pożyczkowych, prowadzonego przez KNF, co wiązać się będzie z określonymi obowiązkami sprawozdawczymi (przekazywanie KNF kwartalnych i rocznych sprawozdań z działalności w zakresie kredytu konsumenckiego). Nadzór uzyska także uprawnienie do wydawania zaleceń, których wykonanie zapewni zgodność z przepisami ustawy oraz możliwość oddziaływania sankcyjnego - w razie stwierdzenia naruszenia przepisów ustawy, niewykonania obowiązku przekazania informacji lub realizacji zaleceń, KNF będzie mogła zastosować sankcje w postaci kar pieniężnych, wystąpić do spółki o odwołanie członka zarządu odpowiedzialnego za naruszenie, a także wykreślić podmiot z rejestru instytucji pożyczkowych. Instytucje pożyczkowe zobligowane będą również do ponoszenia opłat na pokrycie kosztów sprawowanego nadzoru.
Warto wskazać, iż w odniesieniu do leasingodawców - kredytodawców, jak i pośredników kredytu konsumenckiego (potencjalnie dealerów, brokerów, platform itd.) powstanie obowiązek przyjęcia i realnego stosowania zasady dobrych praktyk, w tym procedur weryfikujących zgodność procesu sprzedaży i obowiązków informacyjnych względem konsumenta. Wynagrodzenia w branży leasingowej będą musiały być zaprojektowane tak, by nie tworzyć konfliktów interesów – przy usługach doradczych nie będą mogły opierać się na celach sprzedażowych, a osoby wykonujące czynności związane z oceną zdolności kredytowej nie będą mogły mieć premii zależnych od liczby/odsetka zaakceptowanych wniosków. W konsekwencji, leasingodawcy mogą być zmuszeni do znaczącej przebudowy systemów motywacyjnych, zaadresowania kwestii takich jak compliance oraz szkolenia, a także ułożenia relacji np. z siecią dealerską tak, by dało się wykazać faktyczne stosowanie zasad i kontrolę ryzyk w całym kanale sprzedaży.
Horyzont czasowy projektowanych zmian
Co do zasady, zgodnie z art. 165 Projektu UKK, nowe przepisy mają wejść w życie z dniem 20 listopada 2026 r. Jednak w przypadku umów o kredyt, zawartych przed dniem wejścia ustawy w życie, stosowane będą przepisy dotychczasowe. Umowy najmu lub leasingu, które przewidywały jedynie uprawnienie konsumenta do nabycia przedmiotu umowy, zawarte przed dniem wejścia w życie nowej ustawy, pozostaną zatem wyłączone z zakresu jej zastosowania (nie będą uznawane za kredyt konsumencki). Z kolei w przypadku umów zawartych po wejściu w życie projektowanej ustawy bezpośrednie zastosowanie znajdą nowe przepisy.
Objęcie spółek leasingowych podatkiem bankowym
Uzyskanie przez spółki leasingowe oferujące kredyt konsumencki (leasing lub najem z możliwością wykupu przedmiotu umowy) statusu instytucji pożyczkowych będzie pociągać za sobą również określone konsekwencje podatkowe.
Zgodnie z brzmieniem ustawy z dnia 15 stycznia 2016 r. o podatku od niektórych instytucji finansowych podatnikami tego podatku są m.in. instytucje pożyczkowe w rozumieniu obecnie obowiązującej ustawy o kredycie konsumenckim. Omawiany Projekt UKK w obecnym brzmieniu również zakłada odwołanie do definicji instytucji pożyczkowej.
W konsekwencji, po wejściu w życie zmian wynikających z Projektu UKK (tj. od dnia 20 listopada 2026 r.), podatnikami podatku bankowego będą podmioty posiadające status instytucji pożyczkowych (w myśl nowej definicji wynikającej z Projektu UKK), a więc także podmioty zawierające z konsumentami umowy o kredyt konsumencki, przez które należy rozumieć umowy leasingu czy najmu, które przewidują obowiązek lub możliwość nabycia przedmiotu umowy. Będzie to zatem istotna zmiana dla spółek leasingowych oferujących takie produkty, gdyż zostaną one objęte kolejnym obciążeniem podatkowym.
Należy podkreślić, że podatek bankowy dla instytucji pożyczkowych obliczany jest od podstawy opodatkowania, którą stanowi nadwyżka sumy wartości aktywów podatnika, wynikająca z zestawienia obrotów i sald ponad kwotę 200 mln zł. Co istotne, wartość tę oblicza się łącznie dla wszystkich podatników zależnych lub współzależnych pośrednio lub bezpośrednio od jednego podmiotu lub grupy podmiotów powiązanych ze sobą. Choć wskazana „kwota wolna” od podatku wydaje się stosunkowo wysoka, to w przypadku spółek leasingowych, które ujmują bilansowo finansowane aktywa o znacznej wartości, kwota podatku bankowego do zapłaty może okazać się znaczna.
Instytucje pożyczkowe, a więc potencjalnie także spółki leasingowe, tak jak pozostałe podmioty będące obecnie podatnikami podatku bankowego, będą zobowiązane do składania właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego deklaracji podatkowych, a także obliczania i wpłacania podatku za miesięczne okresy rozliczeniowe.
Jak możemy pomóc?
Posiadając szerokie doświadczenie we wspieraniu podmiotów z sektora finansowego w dostosowywaniu struktury organizacyjnej, regulacji wewnętrznych oraz innych aspektów działalności do nowych przepisów prawnych możemy przeprowadzić szczegółowe analizy wpływu nowych regulacji na działalność podmiotów z branży leasingowej, identyfikując obszary wymagające dostosowania oraz rekomendując optymalne rozwiązania prawne i organizacyjne.
Możemy również wesprzeć w kompleksowym przeprowadzeniu analiz podatkowych, w szczególności w zakresie tego, jak obecny model działalności związanej z oferowaniem finansowania na rzecz konsumentów może przekładać się na potencjalne obciążenie podatkiem bankowym, jak również pomóc ocenić skutki podatkowe ewentualnych zmian modelu oferowania leasingu dla konsumentów.
