Rola systemu compliance w zakresie przeciwdziałania korupcji na gruncie projektowanych zmian legislacyjnych

W ostatnim alercie KPMG Law „Losy raportowania ESG w zakresie przeciwdziałania korupcji w świetle dyrektywy CSRD i tzw. dyrektywy stop-the-clock” wskazaliśmy, co dla przedsiębiorców oznacza obowiązek wdrożenia rozwiązań podlegających raportowaniu ESG, w szczególności w zakresie przeciwdziałania korupcji. Dzisiaj skupimy się na unijnych, projektowanych zmianach legislacyjnych i ich wpływie na przyjęte przez firmy lub dopiero przez nie wprowadzane systemy compliance, w tym procedury antykorupcyjne.
 

Korupcja na świecie

W skali światowej korupcja kształtuje się na poziomie 5% PKB¹. Z innych szacunków wynika, że koszty korupcji w UE kształtują się na poziomie 179–990 mld EUR rocznie².

Z badania Eurobarometru z 2022 r. wynika, że 68% mieszkańców UE i 62% przedsiębiorstw z siedzibą w UE uważa korupcję za powszechne zjawisko w swoim państwie. W orędziu o stanie Unii z 2022 r. zwalczanie korupcji znalazło się wśród priorytetów programu działań Komisji Europejskiej. Podkreślono potrzebę rozwiązania tego problemu na szczeblach unijnym i krajowym. Także Parlament Europejski wielokrotnie wzywał do intensyfikacji działań unijnych służących zwalczaniu korupcji³. Rada powtórzyła te wezwania, w szczególności w kontekście współpracy na rzecz zwalczania zorganizowanej i poważnej przestępczości międzynarodowej⁴.

Europejska dyrektywa antykorupcyjna

Walka z korupcją stanowi niezwykle istotny i żywy temat w dzisiejszym świecie. Obecnie każde państwo UE przyjmuje i wdraża przepisy antykorupcyjne niezależnie, co otwiera furtkę do omijania przepisów antykorupcyjnych, które w jednych krajach kryminalizują pewne czyny, a w innych nie.

I właśnie powyższe zrodziło potrzebę zharmonizowania przepisów antykorupcyjnych w całej Unii Europejskiej i zainicjowania działań zapewniających najwyższy stopień integralności, przejrzystości i odpowiedzialności.

Unia Europejska podejmuje próby, by zapewnić, że kraje skutecznie wdrażają zobowiązania wynikające z Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko Korupcji (UNCAC), która w rzeczywistości stanowi jedyny, prawnie wiążący i uniwersalny instrument antykorupcyjny⁵.

3 maja 2023 r. Komisja Europejska ogłosiła Wniosek dotyczący Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zwalczania korupcji6 stanowiący próbę kompleksowego uregulowania kwestii zapobiegania korupcji na rynku wewnętrznym UE.

We Wniosku czytamy, że niekorzystne skutki korupcji odczuwane są na całym świecie, gdyż występowanie tego zjawiska ogranicza skuteczność działań podejmowanych z myślą o zapewnieniu dobrych rządów i dobrobytu oraz osiągnięciu celów ONZ w zakresie zrównoważonego rozwoju.

Wniosek unowocześnia dotychczasowe ramy antykorupcyjne UE poprzez:
 

Co to oznacza dla przedsiębiorców?

Projektowana Dyrektywa w art. 16 zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia możliwości pociągnięcia osób prawnych do odpowiedzialności za przestępstwa korupcyjne:

• łapownictwo (czynne i bierne)
• sprzeniewierzenie środków publicznych (również w sektorze prywatnym)
• płatną protekcję 
• nadużycie stanowiska
• utrudnianie działania wymiaru sprawiedliwości
• wzbogacenie w wyniku przestępstw korupcyjnych
• a także, w odniesieniu do wszystkich z ww. przestępstw, podżeganie, pomocnictwo oraz usiłowanie popełnienia przestępstwa

Osoby prawne będą mogły zostać pociągnięte do odpowiedzialności, gdy przestępstwo korupcyjne zostanie popełnione na korzyść tych osób prawnych przez jakąkolwiek osobę fizyczną, działającą indywidualnie lub jako część organu danej osoby prawnej i zajmującą kierownicze stanowisko w ramach tej osoby prawnej, na co najmniej jednej z następujących podstaw:

• prawo reprezentowania danej osoby prawnej
• upoważnienie do podejmowania decyzji w imieniu osoby prawnej lub
• upoważnienie do sprawowania kontroli w ramach osoby prawnej

Odpowiedzialność osoby prawnej ma nie wykluczać postępowania karnego przeciwko osobom fizycznym, które są sprawcami, podżegaczami lub pomocnikami w przedmiotowych przestępstwach.
 

Zgodnie z art. 17 projektowanej Dyrektywy osoby prawne będą podlegać następującym sankcjom:

• grzywna (nie mniej niż 5% całkowitego światowego obrotu osoby prawnej)
• pozbawienie prawa do korzystania ze świadczeń publicznych lub pomocy publicznej
• czasowe lub stałe wykluczenie z udziału w postępowaniach o udzielanie zamówień publicznych
• czasowy lub stały zakaz prowadzenia działalności handlowej
• cofnięcie pozwoleń lub zezwoleń na prowadzenie działalności
• wypowiedzenie lub rozwiązanie umowy przez organy publiczne
• objęcie nadzorem sądowym
• likwidacja sądowa
• czasowe lub stałe zamknięcie zakładów

Co istotne, w projekcie Dyrektywy za okoliczności łagodzące w przypadku przestępstw korupcyjnych uznano m.in.:

• wdrożenie przez osobę prawną (przed lub po popełnieniu przestępstwa) skutecznych kontroli wewnętrznych oraz programów świadomości etycznej i dostosowanie działań przedsiębiorstwa, ukierunkowanych na przeciwdziałanie korupcji
• po wykryciu przestępstwa – jego bezzwłoczne i dobrowolne ujawnienie właściwym organom oraz wdrożenie środków zaradczych
   

Polski standard antykorupcyjny dla biznesu

Jednocześnie na polskim gruncie, już w grudniu 2023 r., aby wspierać polskie firmy w tworzeniu polityk
i programów mających na celu realizację działań antykorupcyjnych, eksperci i ekspertki UN Global Compact Network Poland opracowali Standard antykorupcyjny dla biznesu7.

Zgodnie z dziesiątą zasadą UN Global Compact - „Firmy powinny zwalczać korupcję we wszystkich jej formach, w tym wymuszenia i łapownictwo”.

Standard jest zbiorem zasad i dobrych praktyk, które mają pomóc organizacjom przeciwdziałać korupcji. Zawiera on zalecenia do ustanowienia Programu antykorupcyjnego w organizacji.

Publikacja zawiera wskazówki dotyczące działań oraz minimalnych środków, jakie należy stosować w organizacji, w szczególności takich jak:

• zarządzanie ryzykiem korupcji, w tym identyfikacja obszarów zagrożonych korupcją
• określenie roli i zadań kierownictwa i funkcji antykorupcyjnej
• zadania pracowników w zakresie przestrzegania zasad antykorupcyjnych
• zgłaszanie i postępowanie w przypadku podejrzeń działań korupcyjnych
• zapewnienie funkcjonowania i ocena skuteczności całego programu, utrzymanie i doskonalenie programu
   

Co dalej?

Skuteczne zarządzanie ryzykiem korupcyjnym i wprowadzanie dobrych praktyk antykorupcyjnych już dzisiaj stanowią klucz do sukcesu. Przypadki zachowań korupcyjnych są istotnym zagrożeniem dla firm, które poniosą nie tylko odpowiedzialność reputacyjną, ale przede wszystkim karną, penalizowaną w niektórych przypadkach karami do 20 lat pozbawienia wolności.

Europejska Dyrektywa Antykorupcyjna ma stanowić kamień milowy w walce z korupcją na szczeblu krajowym i unijnym. I choć w kwestii Wniosku toczą się nadal negocjacje między Radą a Parlamentem Europejskim, kolejnym krokiem jest przyjęcie Dyrektywy, jej wejście w życie, a następnie implementacja do porządków krajowych, co oznacza lata oczekiwań, to już teraz nie można zaprzeczyć, że regulacja ta przyczynia się do tworzenia kultury compliance.

Należy pamiętać, że organizacje posiadające skuteczne systemy compliance będą mogły liczyć na łagodniejsze traktowanie w przypadku wykrycia nieprawidłowości, a nawet uniknięcie odpowiedzialności karnej. To powinno stanowić silną motywację dla firm do inwestowania z wyprzedzeniem we wdrażanie odpowiednich procedur oraz szkoleń dla pracowników.

I choć wymogi sprawozdawcze ESG odroczono o 2 lata, a Europejska Dyrektywa Antykorupcyjna nie została jeszcze przyjęta, rekomendujemy proaktywne działanie celem skutecznego zarządzania ryzykiem korupcyjnym. Wczesne zaimplementowanie zasad zgodności i zarządzania ryzykiem korupcyjnym pozwoli nie tylko na lepsze przystosowanie się do przyszłych regulacji, ale także na budowanie reputacji jako podmiotu odpowiedzialnego i transparentnego.

Działanie z wyprzedzeniem w zakresie compliance nie tylko minimalizuje ryzyko prawne, ale również wzmacnia zaufanie interesariuszy, co jest kluczowe w dzisiejszym zglobalizowanym i wymagającym środowisku biznesowym.

Zakres wsparcia dla klienta

KPMG Law oferuje kompleksowe wsparcie w zakresie dostosowania się do nowej rzeczywistości prawnej. Nasze usługi obejmują:

• Analizę i interpretację nowych regulacji polskich i unijnych w kontekście działalności Klienta.
• Pomoc w opracowaniu i wdrożeniu skutecznego systemu compliance, w tym procedur antykorupcyjnych.
• Prowadzenie szkoleń z zakresu antykorupcji. 

¹ Te dane opierają się na danych szacunkowych opracowanych przez wyspecjalizowane instytucje i organy – takie jak Międzynarodowa Izba Handlowa, Transparency International, inicjatywa ONZ „Global Compact”, Światowe Forum Gospodarcze – i zawartych w publikacji „Clean Business is Good Business”.

² Badanie „The Cost of Non-Europe in the area of Organised Crime and Corruption” przeprowadzone przez RAND Europe w 2016 r.

³ Tak: Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 25 października 2016 r. w sprawie walki z korupcją i działań następczych w związku z rezolucją komisji CRIM (2015/2110(INI)) oraz Zalecenie Parlamentu Europejskiego z dnia 17 lutego 2022 r. dla Rady i Wiceprzewodniczącego Komisji/ Wysokiego Przedstawiciela Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa w sprawie korupcji i praw człowieka (2021/2066(INI)).

⁴ Konkluzje Rady w sprawie ustalenia priorytetów UE dla EMPACT na lata 2022–2025 w zakresie zwalczania poważnej i zorganizowanej przestępczości z dnia 9 marca 2023 r.

⁵ https://www.unodc.org/corruption/en/uncac/learn-about-uncac.html

⁶ Wniosek - Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zwalczania korupcji, zastępująca decyzję ramową Rady 2003/568/WSiSW oraz Konwencję w sprawie zwalczania korupcji urzędników Wspólnot Europejskich i urzędników państw członkowskich Unii Europejskiej oraz zmieniająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1371 (2023/0135(COD)).

⁷ https://ungc.org.pl/standard-antykorupcyjny-dla-biznesu/