W Dzienniku Ustaw opublikowano nowelizację ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Ustawa wzmacnia uprawnienia PIP w zakresie kontroli stosunków prawnych. W szczególności PIP uzyska prawo do wydania decyzji stwierdzających istnienie stosunku pracy. Nowe przepisy wejdą w życie 8 lipca 2026 r.
O planach wprowadzenia nowych kompetencji Państwowej Inspekcji Pracy (dalej: PIP) informowaliśmy pierwszy raz już we wrześniu 2025 r., gdy opublikowano pierwszy projekt ustawy (Nadchodzą istotne zmiany w kontrolach umów cywilnoprawnych). Dziś już wiemy, że 8 lipca 2026 r. nowe prawo wejdzie w życie i znamy jego ostateczny kształt.
Stwierdzenie istnienia stosunku pracy
Zgodnie z ustawą PIP uzyska uprawnienie do stwierdzania w drodze decyzji administracyjnej istnienia stosunku pracy w sytuacji, gdy w stosunku prawnym łączącym strony dominują cechy stosunku pracy.
Polecenia PIP
Przed wydaniem decyzji reklasyfikacyjnej inspektor będzie wydawał polecenia usunięcia wykrytych naruszeń. Termin wykonania poleceń ma być określany tak, aby możliwa była ocena jego realizacji jeszcze w toku kontroli. Niewykonanie polecenia będzie uprawniało inspektora do wydania decyzji.
Uwzględnianie woli stron
Oceniając dany stosunek prawny, inspektor pracy będzie zobowiązany uwzględniać wolę stron umowy, jednak wyłącznie w takim zakresie, w jakim nie pozostaje w sprzeczności z przepisami prawa, w szczególności z przepisami prawa pracy lub zasadami współżycia społecznego, albo nie zmierza do obejścia prawa.
Skutki decyzji…
Decyzja będzie wywoływać skutki prawne za okres od momentu jej wydania – zarówno w zakresie prawa pracy, jak i w sferze podatków, ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, a także obowiązkowych wpłat na fundusze przewidziane w odrębnych przepisach. Skutki za okresy przeszłe będzie mogło wywołać powództwo o ustalenie istnienia stosunku pracy (które może wytoczyć zarówno PIP, jak i osoba zatrudniona), uwzględnione przez sąd pracy.
… a jej wykonalność
Decyzja reklasyfikacyjna stanie się wykonalna po dniu, w którym upłynie termin do wniesienia odwołania, jeżeli żadna ze stron go nie wniosła, z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu w sprawie odwołania od decyzji lub z dniem nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności.
Rygor natychmiastowej wykonalności
Rygor natychmiastowej wykonalności będzie mógł zostać nadany wyłącznie w sprawach dotyczących pracowników objętych szczególną ochroną przed zwolnieniem. Nadanie rygoru będzie mogło nastąpić zarówno w treści samej decyzji, jak i w późniejszym postanowieniu, na które stronie przysługiwać będzie zażalenie.
Na postanowienie o nadaniu decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności stronom będzie przysługiwało zażalenie do sądu. O uchylenie rygoru natychmiastowej wykonalności będzie można również wnioskować w odwołaniu od decyzji reklasyfikacyjnej. Zarówno zażalenie, jak i wniosek o uchylenie rygoru będą podlegały rozpoznaniu bezzwłocznie, nie później jednak niż w terminie 3 dni od dnia ich wpływu do sądu.
Odwołanie
Od decyzji reklasyfikacyjnej będzie przysługiwało odwołanie w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia. Zanim odwołanie trafi do sądu, zbada je inspektor pracy który będzie mógł zmienić albo uchylić zaskarżoną decyzję bez przekazywania sprawy do sądu. Jeżeli inspektor nie przychyli się do odwołania, przekaże je wraz z aktami sprawy i własnym stanowiskiem, niezwłocznie do sądu.
Odwołanie będzie musiało zawierać wszystkie twierdzenia i dowody. Zgłoszenie nowych na późniejszym etapie będzie dopuszczalne wyłącznie w wyjątkowych, należycie uzasadnionych sytuacjach. Kluczowe będzie zatem kompleksowe przygotowanie i zgromadzenie materiału dowodowego już w toku kontroli PIP.
Szybkie postępowania sądowe
Przepisy przewidują szybką ścieżkę postępowania w sprawach o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy. Sąd rozpatrujący sprawę będzie zobowiązany podejmować czynności tak, aby termin posiedzenia, na którym sprawa ma zostać rozpoznana, przypadł nie później niż miesiąc od dnia wniesienia pozwu, a jeżeli pozew był dotknięty brakami – od dnia usunięcia tych braków.
Wyższe kary grzywny
Ustawa podwaja wysokości kar grzywny nakładanych za popełniane wykroczenia przeciwko prawom pracownika z art. 281 i 282 Kodeksu pracy. Minimalna wysokość kar wyniesie 2 000 zł lub 3 000 zł, a maksymalna 60 000 zł lub 90 000 zł, w zależności od rodzaju wykroczenia prawno-pracowniczego.
Abolicja
Przepisy przewidują swoistą abolicję w zakresie odpowiedzialności wykroczeniowej za zatrudnianie osób na podstawie umów cywilnoprawnych mimo dominacji cech stosunku pracy. Jeżeli w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy dana organizacja dobrowolnie doprowadzi do stanu zgodnego z prawem, np. poprzez zawarcie umowy o pracę, przedstawiciele tej organizacji nie będą ponosili odpowiedzialności przewidzianej w art. 281 § 1 Kodeksu pracy. Abolicja nie obejmuje innych konsekwencji reklasyfikacji w umowy o pracę dla organizacji.
Interpretacja indywidualna
Organizacje będą mogły złożyć wniosek do Głównego Inspektora Pracy o wydanie interpretacji indywidualnej w zakresie stosowania przepisów prawa pracy dotyczących ustalenia, czy opisany we wniosku stosunek prawny stanowi stosunek pracy. Interpretacja indywidualna nie będzie wiążąca dla podmiotu zatrudniającego, z tym że nie będzie on mógł być obciążony sankcjami administracyjnymi, finansowymi lub karami w zakresie, w jakim zastosował się do uzyskanej interpretacji indywidualnej.
Zdalne kontrole
Ustawa umożliwia przeprowadzenie kontroli lub poszczególnych czynności kontrolnych zdalnie za pośrednictwem poczty lub elektronicznie.
Co warto zrobić już dziś?
Organizacje powinny dokonać przeglądu formalnych i praktycznych elementów modeli współpracy na umowach cywilnoprawnych i w razie potrzeby – zmodyfikować je tak, aby ograniczyć ryzyko uznania istnienia stosunków pracy. Warto również przygotować plan działania na wypadek ewentualnej kontroli PIP, zwłaszcza że w kolejnych latach będzie ich więcej niż obecnie, co wynika z zapowiedzi oraz przewidzianego w ustawie niemal trzykrotnego zwiększenia budżetu PIP na realizację nowych zadań w perspektywie 10 lat.
