Het bedrijfsleven kan binnenkort mogelijk aanzienlijk productiever worden, met minder mensen. KPMG organiseerde donderdagavond samen met Pakhuis de Zwijger, Amsterdams platform voor creatie, dialoog en transitie, een publiek gesprek over de economische en maatschappelijke impact van AI-agents: digitale collega’s die zelfstandig opereren. Deskundigen uit wetenschap, bedrijfsleven, overheid, vakbond en media gingen hierover in gesprek met het publiek. De dialoog maakte deel uit van de programmaserie Tech for Society.
Niet óf, maar hoe
Waar eerdere automatiseringsgolven vooral ondersteunend waren, belooft agentic AI een volgende fase waarin complete functies en mogelijk zelfs delen van organisaties autonoom kunnen opereren. Dat raakt het werk en leven van burgers en vormt voor organisaties een fundamentele strategische uitdaging. Naast kansen ontstaan nieuwe ethische en maatschappelijke dilemma’s, onder meer rond zeggenschap, verantwoordelijkheid en de verdeling van welvaart. Maar vooral: Wat blijft er over van de rol van de mens? “AI‑agents kunnen indrukwekkend veel, maar we zien ook gedrag dat we spannend vinden,” zei Sander Klous, hoogleraar AI & Audit aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en partner bij KPMG. “Juist nu moet de samenleving dit gesprek voeren. Niet alleen het bedrijfsleven, maar ook burgers, toezichthouders en beleidsmakers. De vraag is niet óf deze ontwikkeling komt, maar hoe we haar vormgeven.”
Bedrijf zonder personeel: kansen en grenzen
Klous opende de avond met een live gesprek met Avery Jameson, de AI‑CEO van het Zero Person Company‑experiment van KPMG en de UvA. In dit wetenschappelijke experiment verkende hij of een onderneming volledig kan functioneren met AI-agents, zonder personeel. Daarbij werd zichtbaar welke processen door AI kunnen worden uitgevoerd en waar menselijke sturing noodzakelijk blijft. “Het experiment liet zien dat er ongelooflijk veel kan, maar ook dat agents soms hun eigen regels creëren om hun doel te bereiken,” aldus Klous. “Je kunt een AI‑CEO niet naar de gevangenis sturen bij nalatig gedrag. Dat betekent dat we andere manieren moeten vinden om bedrijfsprocessen beheersbaar te houden en verantwoordelijkheid te organiseren. Maar ook: wat doet dit met mensen in organisaties, en hoe zorgen we dat zij goed blijven presteren mét AI?”
Arbeidsmarkt in transitie: het blijft mensenwerk
Caroline Tervoort-Visser, partner bij KPMG en specialist in people, culture en organisatie transformaties, ging in op de gevolgen voor werk en organisaties. Zij benadrukte dat AI de arbeidsmarkt ingrijpend verandert, maar niet simpelweg leidt tot massale werkloosheid. “Volgens het World Economic Forum ontstaan er uiteindelijk meer banen dan er verdwijnen,” zei Tervoort‑Visser. “Maar die banen lijken vaak niet op elkaar. Functies gaan betekenisvol veranderen en taken worden anders ingericht. In sommige sectoren kan met minder mensen worden gewerkt, terwijl er tegelijkertijd nieuwe rollen ontstaan die we ons nu nog nauwelijks kunnen voorstellen.”
Volgens haar vraagt dit om een fundamentele herziening van hoe organisaties naar werk kijken. “Wie goed met AI wil werken, heeft zowel zakelijke als technische vaardigheden nodig. Maar minstens zo belangrijk zijn menselijke vaardigheden zoals aanpassingsvermogen en ethisch besef. “AI heeft geen geweten. Dit waait niet over. Bedrijven moeten investeren in hun mensen, en mensen moeten investeren in zichzelf,” aldus Tervoort‑Visser. “AI verandert functies, samenwerking en leiderschap. We gaan toe naar hybride teams van mensen en agents, en dat vraagt om gerichte ontwikkeling van vaardigheden. Bij organisaties én bij professionals zelf. Uiteindelijk blijft het mensenwerk.”
Publieke waarden, toezicht en zeggenschap
In de panelgesprekken reflecteerden deskundigen en het publiek op de bredere maatschappelijke implicaties van agentic AI. Het panel bestond uit Joost van der Burgt, programmamanager Coördinatie en Supervisie Algoritmen bij Autoriteit Persoonsgegevens; Robbert Coenmans, beleidsadviseur arbeidsvoorwaarden bij FNV; Philip Gast, AI architect en Chief Technology Officer bij ADAMI, Ruud Hendrik, ondernemer en RvC-lid bij Invest-NL, Sandra Olsthoorn, journalist bij het Financieele Dagblad, Klous en Tervoort-Visser.
Vanuit vakbondsperspectief benadrukte Coenmans dat technologische vooruitgang geen natuurkracht is. “Het lijkt soms alsof AI ons overkomt, maar we maken hier zelf keuzes,” zei hij. “Als AI leidt tot hogere productiviteit, dan moeten werknemers daar ook van profiteren. Dat betekent investeren in werkzekerheid, eerlijke beloning en begeleiding bij veranderingen. We moeten dit samen doen, anders neemt de onzekerheid alleen maar toe.”
De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwde voor de risico’s van autonome systemen buiten gecontroleerde omgevingen. “Wat we hier zagen gebeurt nu nog in een experiment,” aldus Van der Burgt. “Maar vergelijkbaar onvoorspelbaar gedrag kan straks ook in echte organisaties optreden. Dan moeten we voorkomen dat dat leidt tot schade voor mensen. Of het nu gaat om besluiten op de werkvloer, in de zorg of om de invloed van AI op kinderen in het onderwijs. Het is onze taak om tijdig te waarschuwen en publieke waarden en grondrechten te beschermen.”
Een breed maatschappelijk thema
Tijdens de avond kwamen uiteenlopende onderwerpen aan bod, waaronder AI in het onderwijs en de zorg, verslavende algoritmen op sociale media, online veiligheid van kinderen, de rol van de overheid en de positie van Europa ten opzichte van de VS en China. Ook werd gesproken over versnelling versus vertraging, ongelijkheid door ‘koopbaar IQ’, en de vraag hoe toekomstige welvaart eerlijk kan worden verdeeld.
In het slotdeel stond de vraag centraal hoe Nederland zich de komende vijf jaar moet positioneren in een AI‑gedreven economie. Hoe benutten we de kansen van autonome systemen zonder zeggenschap en publieke waarden uit handen te geven? En welke rol blijft er voor mensen in organisaties waarin digitale collega’s continu beschikbaar zijn?
De dialoog bood geen eenduidige antwoorden, maar maakte duidelijk dat de discussie over AI agents veel verder gaat dan technologie alleen. Het raakt aan concurrentiekracht, de inrichting van de arbeidsmarkt en de toekomst van de Nederlandse samenleving.
De volledige avond is hier terug te kijken.
