Het grote leren is begonnen

De avond in Pakhuis De Zwijger is al even onderweg als iemand voorzichtig de vraag durft te stellen. “Wat is een AI-agent nou eigenlijk? Dat heeft tot nu toe nog niemand verteld.” Gegrinnik in de zaal. Niemand heeft direct een antwoord, maar men kan zich vinden in wat FD-journaliste Sandra Olsthoorn zegt: “Dat is AI die niet alleen kletst, maar ook iets voor je doet.” 

Wat gaat AI met ons doen, met ons werk, met de arbeidsmarkt? Wat wordt de rol van ons als werkende mensen, als AI-agents zoveel taken van ons overnemen? Vragen die veel weerklank vinden bij publiek en sprekers tijdens Tech for Society - AI-agents, georganiseerd door Pakhuis de Zwijger in samenwerking met KPMG. Met in het sprekerspanel behalve Sandra Olsthoorn ook Joost van der Burgt (Autoriteit Persoonsgegevens), Robbert Coenmans (FNV), Philip Gast (AI Architect & CTO), mediaondernemer Ruud Hendriks, Caroline Tervoort-Visser (KPMG) en Sander Klous. De terechte of onterechte angst voor AI, werkplezier, veiligheid, welvaartcreatie, de rol van de overheid, bijscholing, regulering, investeringen – het komt deze avond allemaal in hoog tempo voorbij. Dat laat maar weer eens zien dat AI raakt aan werkelijk alles, terwijl we nog nauwelijks beseffen wat er aan het gebeuren is. Wat kunnen en moeten we met agentic AI? Uitproberen en leren, zegt Sander Klous, Professor AI & Audit aan de UvA en adviespartner bij KPMG.

Klous opent de avond en gaat in gesprek met Avery Jameson. Ze is de avatar én CEO van de Zero Person Company, opgericht en volledig gerund door AI-agents. Met zijn spraakmakende experiment wilden Klous en zijn team een antwoord krijgen op de vraag: kunnen AI-agents een volledig functionerend bedrijf optuigen, van een goed businessplan tot betrouwbare processen? Nee, zegt Klous. “Wat Avery ons daarnet allemaal vertelde was eigenlijk één grote leugen.” De opluchting in de zaal is hoorbaar en voelbaar. Ondanks een logische structuur met een agentic CEO, CFO, Strategy Officer, Supervisory Board en een Chief Legal Officer is het niet gelukt om een betrouwbaar bedrijfsproces in te richten. Dat is ongeveer de helft van het verhaal. Het experiment bewijst ook dat AI voor grote veranderingen gaat zorgen in organisatiestructuren en verantwoordelijkheden. 

De Zero Person Company liet bijvoorbeeld een enorme toename zien van efficiëntie en effectiviteit. Zonder mensen, meetings en planningen gaat alles vele malen sneller. AI-agents kennen geen meetings, alleen maar threads. Ze hebben geen werktijden, staan altijd aan, werken samen aan tien of twintig problemen tegelijk en zijn nooit ziek. Echt indrukwekkend waren de afwegingen binnen het financiële plan van de financieel directeur. Die had in alle discussies gezeten, direct toegang tot alle info en wist dus ook alles. Hier zie je dus al goed dat taken en focus voor mensen zullen gaan verschuiven. 

Het begon mis te gaan toen er een Interne audit-agent werd opgezet en de AI-agents elkaar klakkeloos begonnen na te praten. En op het moment dat alleen de CEO en Strategy Officer met elkaar mochten communiceren begon de CEO zelf protocollen te implementeren om Juridische Zaken te kunnen benaderen en zo haar doelen te bereiken. Het probleem dat zich openbaarde is: je wilt de taakstelling van AI-agents zo strak mogelijk houden, maar dat werkt niet zonder ze de juiste context mee te geven. Maar hoe ruimer die context, hoe vrijer AI-agents hun taak gaan interpreteren en hoe meer ze buiten hun boekje gaan. Een oplossing is de contextbeschrijving vast te leggen in een ander systeem, los van de taakstelling van elke individuele agent. Alleen dat levert een uitlegbaar, herhaalbaar, traceerbaar en dus betrouwbaar businessproces op. Hiermee wordt nu geëxperimenteerd bij diverse bedrijven. 

Het bedrijfsleven is natuurlijk al druk bezig met AI. Steeds vaker spreken persberichten van massale ontslagen door AI. Dat creëert paniek en dat is waar de grote tech-bedrijven, die miljarden hebben geïnvesteerd in AI, baat bij hebben, stelt Olsthoorn. We gaan van de ene doorbraak na de andere, maar hoe snel verandert het nou echt? Daar heeft Hendriks wel een antwoord op. De AI-groeicurve is exponentieel. In de EU lopen we met AI hopeloos achter op de VS en China. Over tien jaar kunnen we alle ziektes genezen, er is een sociaal netwerk voor bots die zelf nieuwe netwerken programmeren. Alles gaat in razend tempo, maar onze overheid hoor je niet. Tervoort-Visser stelt daar positief nieuws tegenover. Volgens het World Economic Forum, gaan er 92 miljoen banen verdwijnen en zullen er 170 miljoen banen bijkomen. AI heeft daarbij een grote invloed op de inhoud van ons werk. “Je verliest je baan straks niet aan AI, maar aan iemand die er goed mee om kan gaan”, zegt ze. Nieuwe vaardigheden leren is essentieel. AI gaat de transactionele zaken regelen, waar AI beter en sneller in is dan een mens. Voor mensen gaat het over interactie en interpretatie: ethische afwegingen maken, beoordelen, besluiten nemen, samenwerken. Er zullen bovendien banen bijkomen die we nu nog helemaal niet kennen. Wie had twintig jaar geleden kunnen bedenken dat je als influencer geld zou kunnen verdienen?

170 miljoen nieuwe banen, dat is mooi op macroniveau. Maar wat betekent AI voor individuen? Robbert Coenmans nuanceert. “Bij de FNV zien we dat werk ook minder aangenaam kan worden. Een AI-agent die tot op de letter meeluistert met callcenter-medewerkers. Werknemers in distributiecentra van wie het algoritme elke stap volgt.” In dit soort gevallen kan AI dus robots van ons maken. Wat ook kan gebeuren: als de arbeidsproductiviteit stijgt, nu dus door AI, dan gebruiken bedrijven dat vaak om nog meer geld te verdienen, meer rendement te halen uit elk persoon. Onze taak bij FNV, het beschermen van werknemers, zal hetzelfde blijven.

Duidelijk is dat AI het repetitieve werk gaat overnemen en ook alle andere banen diepgaand gaat veranderen.

“Kantoorwerk is vooral informatie verschuiven van A naar B, het is vraag en antwoord. Dat kan AI veel beter dan wij. Maar er zullen inderdaad veel andere banen bijkomen,” stelt Philip Gast. Zijn bedrijf helpt andere bedrijven bij het optimaliseren van hun processen door het strategisch en praktisch integreren van AI. “AI is nooit een oplossing, het is een tool,” gaat Gast verder. “Om AI goed te laten werken moet je standaardiseren. Elk mens is anders, dat kun je niet simuleren en dat lukt AI ook niet. LLM’s, taalmodellen, zijn een representatie van ons allemaal, niet van een individu.” Klous vult aan: “maak een onderscheid tussen AI voor persoonlijke efficiëntie, waarvoor AI nu al echt fantastisch is, en de bedrijfsorganisatorische AI waarbij veel controle nodig is en we nog maar aan het begin staan.”

De moderator destilleert een paar grote vragen uit wat er allemaal voorbij is gekomen. Hoe bewaren we onze menselijkheid? Wat moeten we doen, wat willen we als Nederland? Hendriks brandt los. “De overheid moet het AI-monster controleren, maar is daar niet op ingericht. Waar is de visie, de leiding? Hoe gaan we om met mensen die hun baan verliezen? Moet er een basisinkomen komen? Het is tijd voor een deskundige adviescommissie met professionals.” Van der Burgt zegt dat de overheid niet stil zit en zeker toezicht zal houden op een verantwoorde inzet van AI, en straks ook zal handhaven. Eisen en kaders stellen is trouwens één ding, zegt hij, maar we moeten als overheid ook zorgen dat onze ‘ChatGPT’ kinderen kritisch blijven nadenken. En wat betekent dat dan weer voor ons onderwijs? Dan onze privacy. Persoonsgegevens zijn de brandstof van AI-systemen. Besluiten op basis van persoonsgegevens kunnen leiden tot fouten, denk aan kredietverlening, medische zaken, verzekeringen. 

Er zijn meer vragen dan antwoorden. “Maar laten we nou niet doen alsof alles zomaar over ons wordt uitgestort,” vindt Coenmans. Als AI ons papierwerk doet, kunnen we er ook voor kiezen meer tijd te besteden aan bijvoorbeeld zorg, aan echt mensenwerk. De juiste timing van regulering is altijd lastig, vervolgt hij. Je wilt niet te vroeg reguleren, omdat je nog te weinig snapt. Maar ook niet te laat, omdat je dan niet meer kunt ingrijpen.

Door de vele vragen uit de zaal worden er onderwerpen aangetikt waarmee je hele avonden zou kunnen vullen. Een programmeur die dankzij AI nu in twee weken codeert wat hem vroeger drie maanden kostte, vraagt zich af of IQ straks te koop is. “Ik kan honderden euro’s uitgeven aan tokens, dat kan niet iedereen.” Daar ligt een taak voor de overheid, antwoord Van der Burgt. Onze grondrechten zijn niet verkoopbaar, toegang tot essentiële diensten moet verankerd blijven in onze maatschappij.

Het gesprek gaat verder over omscholing, bijscholing, skills. Hendriks kijkt naar wat onze tech-toppers kunnen verdienen in de VS. Hij vreest voor een braindrain in Delft, waar ze nu nog vooroplopen met de ontwikkeling van quantum-computers. Onze mentaliteit is ook een aspect, zegt Gast. In de VS zitten ze op een totaal ander level. Laten we groter denken in de EU, en nu zelf het AI-heft in handen nemen. AI is ook de grootste bedreiging voor de grote tech-bedrijven. “En ga AI vooral zelf gebruiken,” roept Hendriks de zaal op. “Ga het proberen. Dan ga je zelf zien wat er allemaal kan en waar de gevaren zitten.”

Van mensen die door AI worden ondersteund naar AI die door mensen wordt gecontroleerd en beoordeeld op kwaliteit. Dat lijkt de beweging te zijn die we samen moeten en willen gaan maken. Het tempo van de avond vertraagt door een mooie vraag uit de zaal. “Het lijkt erop dat we alleen maar bezig zijn met versnellen. Als we door AI zoveel tijd overhouden, waarom zouden we niet eens wat meer vertragen?” De vraag resoneert. Als onze productiviteit als geheel omhooggaat, reageert Klous, als alles inderdaad beter wordt voor iedereen, dan komen we misschien wel tot een andere Maslow-piramide voor onze samenleving. Ook Gast, als twintiger verreweg de jongste in het gezelschap, veert op. “De snelheid waarmee we informatie moeten opnemen, alle info direct voor je neus, dankzij AI... ik denk dat we het straks niet meer aankunnen. Dat je denkt laat maar zitten, ik ga naar de Bahama’s. Door AI denk ik weer even aan de Dead Internet Theory: ik ga zelf wel kijken, anders geloof ik het niet. Misschien betekent AI dus ook wel dat we straks juist meer bij elkaar gaan komen, zoals hier vanavond.”