Legal Alert: Zaostrzenie kar i zasad odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za przestępstwa przeciwko środowisku
Praktyczne aspekty wpływu zmian na działalność przedsiębiorców.
Praktyczne aspekty wpływu zmian na działalność przedsiębiorców.
W związku z ostatnimi zmianami legislacyjnymi wprowadzanymi w celu zapewnienia lepszej ochrony środowiska naturalnego, przedsiębiorcy są zobowiązani w coraz większym zakresie uwzględniać wymogi regulacyjne z tej dziedziny. Jednocześnie polski ustawodawca postanowił zaostrzyć represje karne stosowane za czyny zabronione popełnione w obszarze przestępczości środowiskowej – także nieumyślnie. Naruszenia mogą wiązać się m.in. z dotkliwymi sankcjami finansowymi nałożonymi jako środki karne. Na skutek zmian, będzie też prostsze nałożenie sankcji karnych na organizację.
1. Zmiany w zasadach odpowiedzialności podmiotów zbiorowych – wyłączenie obowiązku uprzedniego prawomocnego skazania osoby fizycznej
W dniu 1 września 2022 r. weszła w życie ustawa z dnia 22 lipca 2022 r. o zmianie niektórych ustaw w celu przeciwdziałania przestępczości środowiskowej (Dz. U. poz. 1726; dalej „Ustawa”), zaostrzająca sankcje karne za wybrane przestępstwa środowiskowe oraz zasady ponoszenia odpowiedzialności przez podmioty zbiorowe za takie czyny. Z punktu widzenia podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, oprócz surowszych sankcji karnych, bardzo istotne znaczenie ma zmiana, jaką Ustawa wprowadziła w zakresie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych.
Przed wejściem w życie nowelizacji, generalnie, dany podmiot mógł ponieść odpowiedzialność za czyny osób wskazanych w ustawie dopiero w przypadku, w którym popełnienie takiego czynu zostało w uprzednio potwierdzone prawomocnym orzeczeniem skazującym osobę fizyczną działającą w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego albo będącą przedsiębiorcą z nim współpracującym. Z tego powodu, faktyczna możliwość poniesienia sankcji przez organizację była znacznie oddalona w czasie. Od momentu wejścia w życie Ustawy ten stan rzeczy zaczyna ulegać zmianie.
Na mocy Ustawy, w przypadku określonych czynów zabronionych dotyczących ochrony środowiska (w tym przestępstw z rozdziału XXII Kodeksu karnego) podmiot zbiorowy może ponosić odpowiedzialność za działania osób fizycznych niezależnie od potwierdzenia ich sprawstwa właściwym orzeczeniem. Kara pieniężna w takim przypadku wynosi od 10 000 do 5 000 0000 zł. Oczekiwanie na wydanie właściwego orzeczenia przez sąd w niektórych przypadkach nie jest już więc wymagane.
Powyższe wyłączenie dotyczy czynów zabronionych określonego rodzaju, jednak warto w tym miejscu mieć na uwadze planowane dalsze zmiany w ustawie o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Projekt przewidujący m.in. wprowadzenie możliwości zwolnienia się przez przedsiębiorcę z odpowiedzialności na nowych zasadach znajduje się na etapie prac legislacyjnych (z omówieniem jego treści można zapoznać się w alercie KPMG Law z dnia 6 września 2022 r.). Analogiczna tendencja do ułatwiania nałożenia kary na organizację jest zauważalna także w projektach aktów unijnych.
W związku z powyższym, warto z wyprzedzeniem przygotować się na przyjęcie nadchodzących zmian. Przedsiębiorcy powinni upewnić się, że w ramach prowadzonych przez nich podmiotów systematycznie przeprowadzana jest analiza ryzyka, obejmująca także aspekty środowiskowe i wprowadzane odpowiednie środki ograniczające ryzyko odpowiedzialności z tego tytułu.
Wykazanie dochowania należytej staranności przez dany podmiot (w doborze osób, nadzorze nad nimi oraz organizacji jego działalności) pozwala na wyłączenie jego odpowiedzialności karnej, w przypadku w którym doszło do naruszeń. Obrona taka polega przede wszystkim na wykazaniu obowiązywania u danego przedsiębiorcy procedur mających na celu zapobieganie popełnieniu przestępstwa. Takie procedury powinny zostać wdrożone oraz mieć realne zastosowanie, wraz z przypisaniem odpowiedniego zakresu odpowiedzialności do właściwych osób w organizacji.
2. Zmiany dotyczące sankcji karnych za przestępstwa środowiskowe – nowelizacja Kodeksu karnego
Oprócz zmiany opisanej powyżej, Ustawa zaostrzyła także wymiar kary, możliwy do orzeczenia za wskazane w niej przestępstwa lub wykroczenia przeciwko środowisku. Do najważniejszych z nich, mogących mieć duże znaczenie dla podmiotów gospodarczych, należą:
- spowodowanie zniszczeń w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach
[kara do 8 lat pozbawienia wolności] - zanieczyszczenie wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w takiej ilości lub w takiej postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach
[umyślnie – kara do 8 lat pozbawienia wolności; nieumyślnie – kara do 3 lat pozbawienia wolności]; - składowanie, usuwanie, przetwarzanie, zbieranie, unieszkodliwienie, transportowanie odpadów lub substancji / dokonywanie odzysku odpadów lub substancji w takich warunkach lub w taki sposób, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym
[kara pozbawienia wolności do lat 10].
Na mocy Ustawy, w przypadku skazania za przestępstwo przeciwko środowisku sąd może orzec zapłatę nawiązki w wysokości od 10 000 do 10 000 000 zł – jeżeli takie przestępstwo zostało popełnione umyślnie orzeczenie nawiązki jest obowiązkowe. Środki finansowe orzeczone tytułem nawiązki są przekazywane na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Podsumowanie
Omówiona zmiana w ustawie o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych jest pierwszą taką modyfikacją reguł ponoszenia odpowiedzialności karnej przez podmiot zbiorowy. Pomimo tego, że dotyczy wąskiego zakresu czynów zabronionych, pokazuje kierunek zmian przyjęty przez polskiego ustawodawcę. Zasady i warunki ponoszenia odpowiedzialności mają docelowo ulegać zmianie celem skuteczniejszego nakładania sankcji na podmioty zbiorowe.
Z uwagi na powyższe sankcje oraz opisane w pkt. 1 alertu większe prawdopodobieństwo poniesienia odpowiedzialności, warto już dzisiaj zweryfikować w swojej organizacji przyjęte środki służące zapobieganiu negatywnemu oddziaływaniu na środowisko oraz - w szerszym kontekście – ograniczeniu ryzyka odpowiedzialności za czyny zagrożone karą.
Jak możemy pomóc w omawianym obszarze?
Praktyka Compliance oraz Dochodzeń Wewnętrznych Kancelarii KPMG Law wspiera swoich klientów w zakresie przygotowania i wdrażania systemu zarządzania zgodnością (CMS) compliance, w tym także w kontekście zapobiegania popełnieniu czynów zabronionych (m.in. przeciwko środowisku) w ramach organizacji i ryzyku odpowiedzialności z tego tytułu.
Pomagamy w dokonaniu przeglądu obszarów działalności firmy i potencjalnych ryzyk powstania odpowiedzialności oraz w dostosowaniu wewnętrznych polityk, procedur, procesów i dokumentów do nowych regulacji.
Oferujemy w szczególności kompleksowe doradztwo w zakresie:
- identyfikacji ryzyk compliance dla konkretnego podmiotu zbiorowego (organizacji) z punktu widzenia Ustawy (ryzyk popełnienia konkretnych przestępstw);
- weryfikacji dotychczasowych procedur zarządzania zgodnością (compliance) funkcjonujących w organizacji oraz zakresu i stopnia ich wdrożenia;
- przygotowania nowych procedur, polityk czy procesów (w przypadku braku dotychczasowych) oraz propozycji ich skutecznego wdrożenia w organizacji;
- zapewnienia odpowiednich procedur postępowania w organizacji w razie kontroli i innych czynności przedstawicieli organów śledczych;
- dostosowanych do działalności konkretnej organizacji szkoleń dla pracowników i kadry zarządzającej, pomagających przygotować się do wymogów obowiązującego prawa; bieżącej obsługi i analiz związanych z dostosowaniem działalności klienta do wymogów Ustawy.
Jeżeli moglibyśmy Państwu pomóc w powyższych kwestiach, uprzejmie prosimy o kontakt.