Ísland hefur alla burði til að vera leiðandi á sviði stafrænnar opinberrar þjónustu. Með markvissum aðgerðum, betri nýtingu fjármagns og aukinni samvinnu má skapa einfaldari, skilvirkari og notendavænni þjónustu fyrir alla landsmenn. Til að ná enn frekari árangri þurfum við að vera reiðubúin að brúa bilið milli stofnana og stjórnsýslustiga, samþætta kerfi og endurhugsa ferla til að veita hinum almenna borgara þá upplifun sem þeir búast við. Það skiptir hinn almenna borgara nefnilega engu máli hvort þjónustan sé sótt til ríkis eða sveitarfélags, hún á einfaldlega að vera samræmd, aðgengileg og notendavæn.
Við vitum í raun ekki hvort mikil fjárfesting sé að skila okkur skilvirkari stjórnsýslu
Áætlaður heildarkostnaður ríkis og sveitarfélaga vegna þróunar og reksturs upplýsingatækniinnviða árið 2024 nam 42,6 milljörðum króna. Einn og sér yrði sá kostnaðarliður sá níundi stærsti á fjárlögum ríkisins sama ár. Kostnaður við málaflokkinn hefur aukist um 72% frá árinu 2020 og á sama tíma hefur almennt verðlag á Íslandi hækkað um 30,2%. Almennur rekstrarkostnaður ríkis og sveitarfélaga hefur aukist um 27,9% á sama tíma.
Þrátt fyrir þessa verulegu fjárfestingu liggur ekki fyrir hvort þessi mikli kostnaðarauki hafi skilað sér í auknu hagræði eða skilvirkari opinberri þjónustu. Þetta er áhyggjuefni í ljósi þess að OECD bendir á að ríki sem skortir samræmda yfirsýn, miðlæga gagnastjórnun og markvissar mælingar á árangri stafrænnar innviðauppbyggingar eiga erfitt með að tryggja að fjárfestingar leiði til raunverulegra umbóta. Til að tryggja gagnsæi og skilvirkni í upplýsingatæknimálum er nauðsynlegt að taka saman upplýsingar um rekstrarkostnað og fjárfestingar í upplýsingatækni hjá ríki og sveitarfélögum og sjá til þess að upplýsingar séu skráðar og birtar á samræmdan hátt. Jafnframt er mikilvægt að koma á miðlægum aðgangi að upplýsingum um þau kerfi og gagnagrunna sem nýtt eru í rekstri hins opinbera, þannig að yfirsýn og samhæfing verði tryggð. Við eigum nefnilega að gera þá kröfu að vita hvort þessi fjárfesting sé raunverulega að skila sér.
Nýr veruleiki kallar á skýrari forgangsröðun
Fyrirséð er að fjárfestingar í stafrænum innviðum hins opinbera muni aukast á næstu árum. Sú kenning er ekki eingöngu knúin áfram af tækniskuld hins opinbera heldur einnig af vaxandi væntingum almennings til opinberrar þjónustu og örri tækniþróun þar sem nýir möguleikar opnast með tilkomu gervigreindar og annarra háþróaðra lausna. Gervigreindin mun hafa áhrif á fjölmarga þætti opinberrar stjórnsýslu, allt frá sjálfvirkni í afgreiðslu umsókna og þjónustubeiðna til betri greiningar á gögnum og aukinnar skilvirkni í innri ferlum. Það er því ljóst að fjárfestingar í upplýsingatækni verða ekki aðeins umfangsmeiri heldur einnig flóknari og krefjast skýrari forgangsröðunar og stefnumótunar en áður.
Í þessu samhengi er lykilatriði að tryggja að fjármunum sem varið er til stafrænnar umbreytingar nýtist með markvissum hætti. Nauðsynlegt er að hafa skýra yfirsýn á það í hvað fjárfestingarnar fara, hvaða verkefni eru forgangsverkefni og hvernig þau styðja við heildarstefnu stjórnvalda um bætt þjónustustig, hagræðingu og gagnsæi. Án slíkrar yfirsýnar og stefnumótunar er hætta á að fjármunir nýtist ekki sem skyldi og að tækifæri til raunverulegra umbóta fari forgörðum
Góð staða í alþjóðlegum samanburði þó enn sé rými til bætinga
Á síðustu árum hefur Ísland skipað sér í fremstu röð þjóða þegar kemur að stafrænni þjónustu hins opinbera. Fjöldi þjónustuferla hefur verið færður á stafrænt form og bæði Stafrænt Ísland og Reykjavíkurborg hafa hlotið alþjóðlegar viðurkenningar fyrir framúrskarandi árangur. Á nýlegum lista Sameinuðu þjóðanna er Ísland í fimmta sæti yfir stafræna stjórnsýslu ríkja, upp úr nítjánda sæti árið 2018, og Reykjavíkurborg í því 19. meðal borga.
Nýleg skýrsla OECD sýnir hins vegar að veik staða Íslands í hagnýtingu gagna, gagnadrifinni stjórnsýslu og lágu hlutfalli aðgengilegra opinna gagnasetta gæti dregið úr samkeppnishæfni landsins í hraðri þróun gervigreindar. Ætli Ísland sér að taka virkan þátt í alþjóðlegu gervigreindarkapphlaupi þarf að styrkja gagnainnviði, samræma gagnastjórnun og tryggja markvissa nýtingu opinna gagna. Slíkar umbætur eru forsenda þess að Ísland geti byggt upp traustan grunn fyrir nýsköpun, hagvöxt og sjálfbæra opinbera þjónustu til framtíðar.
Samræmd stefna og samræmd þjónusta þvert á stjórnsýslustig
Í greiningu KPMG , sem unnin var fyrir Samband íslenskra sveitarfélaga, er lögð áhersla á nauðsyn þess að uppfæra stafræna stefnu hins opinbera með áherslu á samvinnu þvert á stjórnsýslustig og notendaupplifun almennings. Öll opinber þjónusta ætti að vera aðgengileg á einum stað, óháð því hvort hún sé veitt af ríki eða sveitarfélagi. Þar felast bæði stærstu tækifærin og mestur ávinningur til framtíðar.
Mikilvægt er að formfesta samstarf Reykjavíkurborgar og annarra sveitarfélaga, nýta þá reynslu sem hefur skapast hjá borginni og forgangsraða verkefnum eftir stærð og þörfum sveitarfélaga. Sá vettvangur sameinar krafta sveitastjórnarstigsins til að tryggja betri nýtingu mannauðs og fjármagns, deila reynslu og þróa ný kerfi í samstarfi við einkamarkaðinn. Skilgreina þarf sameiginlega sýn og forgangsröðun, koma á sjóði fyrir stafræna samvinnu og tryggja stöðuga fjármögnun. Þá er sömuleiðis mikilvægt að formfesta samstarf við ríkið þannig að verkefni séu unnin í samræmi við sameiginlega stefnu og með skýrri verkaskiptingu og samnýtingu auðlinda. Í landi þar sem íbúafjöldi nær ekki 400 þúsund ætti slík samvinna að vera leikur einn þannig að milljarðarnir 42 nýtist betur.
