Fjárhagslegur kostnaður af olíu fyrir Ísland rakinn
Árið 2024 nam innflutningur Íslands á helstu unnum olíueldsneytisvörum, án hráolíu, um 1,04 milljörðum Bandaríkjadala, eða um 145 milljörðum króna miðað við 140 krónur á dollar. Magnið var um 1,24 milljón tonn. Til samanburðar var vöruskiptahalli Íslands 397,7 milljarðar króna sama ár. Olíuvörur eru þar með stór gjaldeyrisliður, áhættuþáttur og kostnaður sem getur borist hratt inn í flutninga, fiskveiðar, flug, framkvæmdir og matvælakeðjur.
Óstöðugleiki samtímans getur haft geigvænleg áhrif á orkuöryggi
Áhættan er ekki lengur fjarlægur veruleiki. Stríðið í Íran og staðan við Hormuz-sund sýna hversu viðkvæmt olíukerfið er. Um fimmtungur heimsneyslu olíu og meira en fjórðungur sjófluttrar olíu fer að jafnaði um þetta eina sund. Ísland kaupir ekki alla sína olíu frá Persaflóa, en tengingin er samt raunveruleg: árið 2024 komu um 150 þúsund tonn, eða rúmlega 12% af þessum innflutningi, frá Kúveit. Árið áður var hlutfallið yfir 20%. Það er því ekki fjarlægt vandamál þegar siglingaleiðir um Persaflóa lokast eða verða ótryggar.
Áfallið birtist ekki aðeins í því hvort tiltekinn farmur kemst til landsins. Það birtist í heimsverði, tryggingakostnaði, frakt, birgðahaldi og aðgengi að olíuvörum. Ef olíuverð hækkar um 25–50% hækkar íslenski olíureikningurinn, allt annað óbreytt, um tugi milljarða króna. Ef krónan veikist samhliða verður höggið enn þyngra. Þess vegna er ekki nóg að spyrja hvað orkuskipti munu kosta þjóðina. Við þurfum ennfremur að spyrja að því hvað það kostar að vera áfram berskjölduð gagnvart olíuverði, gjaldeyrissveiflum og ótraustum siglingaleiðum.
Spyrjum réttra spurninga um orkuskiptin
Rétta spurningin er ekki hvort Ísland eigi að framleiða allt sitt eldsneyti sjálft. Spurningin ætti að snúa að því 1) hvaða olíunotkun á að hverfa með beinni rafvæðingu, 2) hvaða notkun krefst áfram fljótandi eldsneytis og 3) hvaða lágmarksöryggi þjóðarbúið þarf gagnvart alþjóðlegum olíuáföllum.
Bein rafvæðing ætti að vera fyrsti kostur Íslands vegna þess að hún er framkvæmanleg. Bein rafvæðing nýtir raforkuna miklu betur en rafeldsneyti og getur skilað mun meiri olíusparnaði. Hana er m.a. hægt að nýta fólksbílum, sendibílum, hafnarbúnaði og almenningssamgöngum.
Rafeldsneyti gegnir samt sem áður mikilvægu hlutverki en það er hægt að nýta þar sem rafvæðing reynist áskorun: í hluta flugs, skipa, þungra vinnuvéla og sem öryggis- eða varaforði fyrir mikilvæga geira.
Umræðan á þar með að snúast um hvers virði það er að hafa hluta eldsneytisþarfar tryggðan með innlendri orku til að skapa aukna seiglu innanlands.
Orkuskiptin þarfnast skýrrar og raunhæfrar stefnu
Skynsamlegast væri fyrir Ísland að nota takmarkaða raforku þar sem hún skilar mestu, þ.e að 1) rafvæða kerfi sem eru hagkvæm til rafvæðingar, 2) byggja upp varaforða fyrir krítíska starfsemi og 3) skoða afmarkaða innlenda rafeldsneytisframleiðslu fyrir þá geira sem erfitt er að rafvæða. Stefna um orkuskipti þarf jafnframt að taka mið af þeirri getu sem Ísland hefur til að framleiða. Stærðargráða skiptir máli í þessu samhengi.
Orkuskipti eru sannarlega ekki aðeins spurning um losunarmarkmið. Málefni orkuskipta snúa að því hversu mikið af efnahagslegri framtíð Íslands á að vera háð olíuverði, gjaldeyri, siglingaleiðum og pólitískri óvissu langt utan okkar áhrifasvæðis. Ákallið snýst ekki um að velja dýrustu tæknina, heldur um að verðleggja áhættu rétt og forgangsraða raforku eftir þjóðhagslegu virði. Í hinu alþjóðlega óvissuumhverfi samtímans gæti biðin reynst dýrasti kosturinn.