Kiedy ceny transferowe wpływają na WHT?

Ceny transferowe (TP) i podatek u źródła (WHT) często są traktowane jako dwa odrębne obszary, za którymi stoją różne zespoły i procedury. Przy płatnościach wewnątrzgrupowych - w szczególności w zakresie odsetek i należności licencyjnych - podział ten coraz częściej okazuje się sztuczny. Ocena rynkowości transakcji może wpływać nie tylko na obowiązki TP, lecz także na możliwość zastosowania preferencji w WHT. W niniejszym artykule wskazujemy najważniejsze punkty styku obu obszarów oraz pokazujemy, dlaczego warto analizować je łącznie. 

Rynkowość transakcji ma znaczenie dla WHT z dwóch podstawowych perspektyw:

1. Wysokość zobowiązania w WHT

Zapewnienie rynkowości wypłacanej kwoty bezpośrednio wpływa na to, od jakiej kwoty należy pobrać podatek u źródła.

Jeżeli rynkowość nie jest zachowana, możliwe są dwie sytuacje:

a)     polska spółka wypłaca więcej niż powinna - przez co dochodzi do zawyżenia kosztów uzyskania przychodów oraz, jednocześnie, kwoty stanowiącej podstawę poboru podatku u źródła.

b)     polska spółka wypłaca mniej niż powinna - ryzyko po stronie płatnika dotyczy pobrania podatku u źródła w nieprawidłowej (zbyt niskiej) wysokości.

2. Prawo do preferencji w WHT

Krajowe przepisy implementujące zwolnienie odsetek i należności licencyjnych z Dyrektywy Interest-Royalties oraz większość zawartych przez Polskę umów o unikaniu podwójnego opodatkowania (UPO) w zakresie preferencji czy zwolnień w podatku u źródła przewidują możliwość stosowania tychże zwolnień lub preferencji jedynie do rynkowej części należności.

Tym samym, kwota stanowiąca nadwyżkę ponad poziom rynkowy nie może skorzystać z preferencyjnej stawki lub zwolnienia w podatku u źródła. Jeżeli organ podatkowy uzna, że warunki transakcji kontrolowanej odbiegają od warunków, jakie ustaliłyby między sobą podmioty niepowiązane, może to prowadzić do zakwestionowania rynkowości części płatności - szczególnie w sytuacji, gdy doszło do zaniżenia dochodu albo zawyżenia straty. Jednocześnie nierynkowa część płatności może zostać zakwestionowana na gruncie WHT jako część należności nieobjęta preferencyjną stawką albo zwolnieniem. W takiej sytuacji część płatności o nierynkowym charakterze powinna być opodatkowana stawką krajową (20% w przypadku odsetek i należności licencyjnych), nawet jeżeli rynkowa część płatności może korzystać ze zwolnienia lub preferencji.

W konsekwencji, niewystarczające, nieaktualne albo niespójne uzasadnienie rynkowości wynagrodzenia odsetkowego czy licencyjnego może rodzić ryzyko nie tylko na gruncie cen transferowych, lecz także w zakresie prawa do zastosowania preferencyjnej stawki WHT albo zwolnienia w odniesieniu do części płatności. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których występują rozbieżności pomiędzy treścią umowy, profilem funkcjonalnym stron oraz faktycznym przebiegiem transakcji. Takie rozbieżności mogą utrudniać obronę stanowiska, że całość płatności odpowiada warunkom rynkowym, zwłaszcza że ocena rynkowości powinna uwzględniać całokształt warunków ustalonych lub narzuconych między podmiotami powiązanymi.

Najbardziej wyraźnym punktem styku obszarów WHT i TP jest art. 21 ust. 7 ustawy o CIT, czyli mechanizm pełniący funkcję „klauzuli rynkowości”, wbudowany w samą konstrukcję zwolnienia odsetkowo-licencyjnego.

Zgodnie z zasadą ogólną odsetki oraz należności licencyjne wypłacane przez polskiego płatnika na rzecz podmiotu zagranicznego podlegają w Polsce opodatkowaniu WHT według stawki 20%. Przepisy ustawy o CIT przewidują jednak zwolnienie tych płatności z WHT (uregulowane w art. 21 ust. 3 ustawy o CIT), pod warunkiem łącznego spełnienia szeregu przesłanek – m.in.:

• odpowiedniego progu powiązań kapitałowych pomiędzy podmiotem wypłacającym a otrzymującym (co najmniej 25% udziałów posiadanych nieprzerwanie przez 2 lata),
• siedziby odbiorcy w państwie członkowskim UE lub EOG,
• statusu rzeczywistego właściciela odbiorcy oraz
• braku korzystania ze zwolnienia z opodatkowania od całości dochodów.

Zwolnienie to stanowi implementację do polskiego porządku prawnego Dyrektywy Interest-Royalties¹, której celem jest zapewnienie jednokrotnego opodatkowania tego rodzaju płatności w ramach UE.

Należy jednakże pamiętać, że jeżeli w wyniku powiązań (w rozumieniu przepisów TP) pomiędzy podmiotem wypłacającym a uzyskującym odsetki lub należności licencyjne ustalone (lub narzucone) zostaną warunki różniące się od warunków, które ustaliłyby między sobą podmioty niepowiązane, w wyniku czego kwota wypłaconych należności jest wyższa od tej, jakiej należałoby oczekiwać, gdyby powiązania te nie istniały - zwolnienie wynikające z art. 21 ust. 3 ustawy o CIT stosuje się tylko do kwoty należności określonej bez uwzględniania warunków wynikających z tych powiązań.

W praktyce oznacza to, że spełnienie formalnych warunków zwolnienia z art. 21 ust. 3 ustawy o CIT nie przesądza jeszcze, że zwolnienie obejmie całą kwotę płatności. Równolegle należy zweryfikować, czy wysokość odsetek lub należności licencyjnych odpowiada warunkom, jakie ustaliłyby między sobą podmioty niepowiązane. Jeżeli płatność przekracza poziom rynkowy, zwolnienie może zostać zastosowane wyłącznie do tej części należności, która odpowiada warunkom rynkowym.

Co istotne, przy ocenie rynkowego charakteru odsetek lub należności licencyjnych odpowiednie zastosowanie znajdują zasady wynikające z art. 11d ustawy o CIT. Oznacza to, że ocena, czy wysokość odsetek lub należności licencyjnych odpowiada warunkom rynkowym, powinna zostać przeprowadzona z zastosowaniem metody najbardziej odpowiedniej w danych okolicznościach.

W przypadku transakcji pożyczkowych oraz licencyjnych punktem wyjścia jest najczęściej metoda porównywalnej ceny niekontrolowanej (PCN), stosowana w wariancie porównania zewnętrznego. W odniesieniu do transakcji pożyczkowych analiza może opierać się na danych z wyspecjalizowanych baz, takich jak Bloomberg lub LSEG Workspace. Natomiast w przypadku należności licencyjnych pomocne mogą być bazy obejmujące porównywalne umowy licencyjne, takie jak RoyaltyStat lub RoyaltyRange. Ostateczny wybór metody oraz źródła danych powinien jednak każdorazowo uwzględniać specyfikę danej transakcji.

Co do zasady, określając wysokość dochodu lub straty, organ podatkowy stosuje w pierwszej kolejności metodę przyjętą przez podatnika. Jeżeli jednak metoda ta nie jest najbardziej odpowiednia w danych okolicznościach, organ może dokonać oceny rynkowości transakcji przy zastosowaniu innej metody, uznanej za właściwszą w świetle charakteru transakcji, dostępnych danych porównawczych oraz pozostałych okoliczności sprawy.

Wprowadzając omawiany mechanizm ustawodawca dążył do ograniczenia sytuacji, w których płatności wewnątrzgrupowe z tytułu odsetek lub należności licencyjnych mogłyby prowadzić do transferu zysków pod pozorem należności korzystających ze zwolnienia z WHT. Realizacja tego celu wymaga jednak od płatnika rzetelnej analizy rynkowości stosowanych warunków - w istocie analizy cen transferowych - jeszcze zanim w ogóle dojdzie do wypłaty objętej preferencją.

1 Dyrektywa Rady 2003/49/WE, o wspólnym systemie opodatkowania stosowanym do odsetek oraz należności licencyjnych między powiązanymi spółkami różnych Państw Członkowskich.

Analogiczna co do istoty konstrukcja występuje również w Modelowej Konwencji OECD („MK OECD”), która stanowi wzorzec dla polskich UPO.

Zgodnie z art. 11 ust. 6 MK OECD, jeżeli w wyniku szczególnych powiązań („special relationship”) między płatnikiem a beneficjentem rzeczywistym (lub między nimi i osobą trzecią) kwota odsetek przekracza kwotę, którą strony uzgodniłyby w braku takich powiązań, postanowienia art. 11 stosuje się jedynie do tej ostatniej kwoty (czyli do kwoty rynkowej). Nadwyżka pozostaje opodatkowana zgodnie z prawem każdego umawiającego się państwa, z uwzględnieniem pozostałych postanowień konwencji.

Analogiczny mechanizm zawiera art. 12 ust. 4 MK OECD w odniesieniu do należności licencyjnych. Tu również nadwyżka ponad cenę, jaką uzgodniłyby podmioty niepowiązane, nie korzysta z możliwości zastosowania preferencji traktatowej.

Na poziomie konkretnych UPO sformułowania mogą się nieznacznie różnić, ale konstrukcja jest tożsama: preferencyjna stawka WHT przewidziana w UPO zawierających taką klauzulę przysługuje tylko od części rynkowej, natomiast część nierynkowa może być opodatkowana zgodnie z prawem krajowym (w Polsce - co do zasady 20% od odsetek i należności licencyjnych).

W praktyce dokumentowania rozliczeń WHT dokumentacja cen transferowych może stanowić jeden z kluczowych dokumentów dla zastosowania preferencji w WHT przy płatnościach do podmiotów powiązanych.

Lokalna dokumentacja TP wraz z analizą porównawczą pokazuje bowiem w sposób najbardziej kompleksowy, że warunki danej transakcji odpowiadają warunkom rynkowym. Tym samym mogą wspierać argumentację, że płatność mieści się w granicach wyznaczonych przez art. 21 ust. 7 ustawy o CIT lub odpowiednie postanowienia umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania.

Znaczenie dokumentacji TP jako dowodu w sprawach dotyczących preferencji WHT znajduje odzwierciedlenie również w orzecznictwie sądów administracyjnych. Przykładowo, w wyroku WSA w Szczecinie z 24 lipca 2025 r., sygn. akt I SA/Sz 279/25, Sąd odwołał się do dokumentacji cen transferowych jako jednego z elementów uzasadniających odmowę uznania bezpośredniego odbiorcy odsetek za rzeczywistego właściciela należności.

W analizowanej sprawie polska spółka zawarła umowę pożyczki ze szwedzką spółką z grupy. Przy wypłacie odsetek na rzecz podmiotu szwedzkiego zastosowała preferencję wynikającą z UPO Polska–Szwecja. Organ podatkowy zakwestionował jednak status szwedzkiej spółki jako rzeczywistego właściciela należności, wskazując, że środki na udzielenie pożyczki pochodziły w całości od luksemburskiej spółki matki, również na podstawie umowy pożyczki. W konsekwencji organ nakazał zapłatę podatku.

Sąd podzielił stanowisko organu i w swoich rozważaniach odniósł się do dokumentacji cen transferowych polskiej spółki. Wynikało z niej, że środki przeznaczone na udzielenie pożyczki stanowiły w rzeczywistości wkład własny funduszu private equity, a nie środki pożyczkodawcy ze Szwecji. Okoliczność ta, zdaniem Sądu, przemawiała przeciwko uznaniu szwedzkiej spółki za rzeczywistego właściciela odsetek.

W konsekwencji analiza porównawcza (benchmark) przygotowana na potrzeby cen transferowych przestaje być dokumentem compliance’owym - „wyłącznie do szuflady". Jej jakość, aktualność i spójność metodologiczna mogą bezpośrednio przekładać się na możliwość obrony preferencji WHT zarówno w zakresie rynkowego poziomu płatności, jak i szerszej argumentacji dotyczącej rzeczywistego przebiegu transakcji.

Z tej samej perspektywy warto zwrócić uwagę na art. 11g ustawy o CIT dotyczący tzw. bezpiecznej przystani (safe harbour) dla transakcji pożyczkowych. Jeżeli pożyczka spełnia warunki tego uproszczenia (m.in. w zakresie okresu finansowania, braku dodatkowych opłat oraz braku powiązań z podmiotami z tzw. rajów podatkowych), zastosowanie safe harbour może istotnie ułatwiać argumentację dotyczącą rynkowości oprocentowania również na potrzeby WHT. Nie zwalnia to jednak z obowiązku weryfikacji pozostałych warunków zastosowania preferencji, w tym statusu rzeczywistego właściciela należności.

Najlepszą ilustracją tego, jak ceny transferowe i WHT zazębiają się w praktyce kontrolnej, są dwie sprawy zakończone przez Opolski Urząd Celno-Skarbowy, o których w ramach funkcji prewencyjnej urząd ten poinformował na swojej stronie internetowej. Obie dotyczą płatności pasywnych do podmiotów powiązanych.

Pierwsza sprawa dotyczyła wypłaty odsetek, które, jak ustalono w toku kontroli, nie odpowiadały warunkom rynkowym. W wyniku kontroli uznano, że nierynkowa część odsetek nie mogła korzystać z obniżonej stawki podatku u źródła. Ostatecznie spółka skorygowała deklaracje i wpłaciła łącznie ponad 11,5 mln zł zaległego CIT wraz z odsetkami (zob. KAS wykryła nieprawidłowości w podatku CIT na 11,5 mln zł - Aktualności - Opolski Urząd Celno-Skarbowy w Opolu)

Druga sprawa dotyczyła płatności za opłaty licencyjne na rzecz irlandzkiego udziałowca. Również te opłaty zostały ustalone w sposób nierynkowy, co przełożyło się w wyniku kontroli na rozliczenia WHT. Sprawa zakończyła się dobrowolną wpłatą 18 mln zł zaległego podatku CIT wraz z odsetkami (zob. Po kontroli KAS firma wpłaciła do budżetu państwa 18 mln zł zaległego podatku CIT - Aktualności - Izba Administracji Skarbowej w Opolu).

Schemat działania organu w obu przypadkach był analogiczny. Kontrola wszczęta została w zakresie podatku CIT za kilkuletni okres rozliczeniowy. W toku postępowania organ nie analizował rozliczeń WHT w oderwaniu od cen transferowych. Przeciwnie - zestawił ze sobą dwie perspektywy, które w praktyce często funkcjonują jako odrębne obszary:

• perspektywę TP, tj., ocenę, czy warunki transakcji wewnątrzgrupowej są rynkowe?, oraz
• perspektywę WHT, tj. ocenę, czy zastosowane preferencje w podatku u źródła przysługiwały płatnikowi w pełnej kwocie?

Warto przy tym zauważyć, że obie sprawy dotyczyły wieloletnich okresów rozliczeniowych - odpowiednio 3 i 5 lat - co przełożyło się również na wysokość odsetek za zwłokę. Tym bardziej kwestiami rynkowości transakcji warto zarządzać na bieżąco, a nie dopiero na etapie kontroli.

Nie sposób analizować dziś tematyki WHT w oderwaniu od opublikowanych 3 lipca 2025 r. objaśnień Ministra Finansów dotyczących stosowania klauzuli rzeczywistego właściciela. Choć dokument ten koncentruje się na zagadnieniu beneficial owner (BO), w wielu miejscach pośrednio dotyka również zagadnień istotnych z perspektywy cen transferowych - w szczególności prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej, posiadania substratu majątkowo-osobowego, funkcji pełnionych w grupie oraz ekonomicznego uzasadnienia przepływów finansowych.

W praktyce obrona statusu BO przy płatnościach odsetkowych lub należnościach licencyjnych wymaga nie tylko wykazania, że odbiorca należności spełnia formalne przesłanki przewidziane dla rzeczywistego właściciela. Istotne staje się również pokazanie, że sama płatność ma uzasadnienie ekonomiczne, jej warunki odpowiadają zasadzie ceny rynkowej, a wynagrodzenie odbiorcy jest spójne z pełnionymi przez niego funkcjami, angażowanymi aktywami i ponoszonym ryzykiem. Nabiera to szczególnego znaczenia w sytuacjach, w których odbiorca należności powiela funkcje innych podmiotów z grupy, posiada ograniczoną substancję operacyjną albo jego wynagrodzenie nie odzwierciedla rzeczywistej roli w strukturze.

Dla płatnika oznacza to, że analiza WHT nie powinna kończyć się na weryfikacji certyfikatu rezydencji, faktu posiadania umowy czy formalnego statusu odbiorcy płatności. Coraz częściej wymaga ona również spojrzenia przez pryzmat cen transferowych: kto faktycznie pełni funkcje, kto ponosi ryzyka, kto kontroluje aktywa i czy poziom wynagrodzenia w transakcji jest rynkowo uzasadniony. To kolejny argument za tym, aby podejście do TP i WHT integrować, zamiast traktować te obszary jako dwa niezależne procesy podatkowe. 

Podejście organów podatkowych w Polsce – wpisujące się szerzej w trendy międzynarodowe – coraz wyraźniej zmierza w kierunku łącznej oceny cen transferowych i podatku u źródła. Wyrażona w art. 11c ust. 1 ustawy o CIT zasada ceny rynkowej przestaje być wyłącznie zagadnieniem właściwym dla dokumentacji TP. W praktyce staje się również jednym z warunków skutecznego stosowania zwolnień i preferencji w WHT, a w niektórych przypadkach może wprost decydować o wymiarze zobowiązania podatkowego.

Aktualna i metodologicznie poprawnie sporządzona analiza porównawcza nie jest dziś wyłącznie elementem realizacji obowiązków podatkowego compliance w zakresie cen transferowych. Coraz częściej pełni funkcję dowodu potwierdzającego, że płatność do podmiotu powiązanego została ustalona na warunkach rynkowych, a tym samym może wspierać obronę prawa do zastosowania preferencyjnych zasad rozliczenia WHT - zarówno w postępowaniu o wydanie opinii o stosowaniu preferencji, jak i w toku ewentualnych działań ze strony organów podatkowych.

W tych warunkach szczególnego znaczenia nabiera systemowe podejście do rozliczeń wewnątrzgrupowych. Powinno ono obejmować nie tylko przegląd transakcji i przygotowywanie dokumentacji TP oraz analiz porównawczych i ich aktualizację, lecz także integrację procedur WHT z polityką cen transferowych oraz weryfikację, czy stosowane podejście jest spójne z aktualnym stanem faktycznym, profilem funkcjonalnym stron transakcji i bieżącą wykładnią przepisów - w tym Objaśnieniami WHT z 3 lipca 2025 r.

Innymi słowy, podmiot, który chce skutecznie bronić preferencji WHT przy płatnościach do podmiotów powiązanych, powinien być przygotowany nie tylko na pytanie „kto jest rzeczywistym właścicielem należności?”, lecz także na pytanie „czy sama płatność została ustalona na warunkach rynkowych?”.