Progi ekologiczne – podstawa wyznaczania celów środowiskowych

W obliczu rosnącej presji działalności gospodarczej na ekosystemy, zarządzanie wpływem przedsiębiorstw na środowisko musi w większym stopniu opierać się na solidnych podstawach naukowych. Jednym z kluczowych wykorzystywanych narzędzi mogą być progi ekologiczne.

Progi ekologiczne to punkty krytyczne w funkcjonowaniu określonych ekosystemów lub ich typów. Ich przekroczenie grozi szybkimi i nierzadko nieodwracalnymi zmianami w systemach przyrodniczych – nawet w przypadku stosunkowo niewielkich zmian warunków zewnętrznych. Przykładowo w zbiornikach wód stojących powyżej określonej zawartości biogenów mają miejsce masowe zakwity glonów, a lasy od pewnego poziomu fragmentaryzacji przestają umożliwiać swobodną migrację wielu gatunków. Skoro istnieją poziomy presji, których gospodarka i społeczeństwo jako całość nie mogą przekroczyć, jeśli chcemy uniknąć załamania ekosystemu, zasadne jest również określanie maksymalnego dopuszczalnego oddziaływania ze strony poszczególnych podmiotów. Przydziały wskazują, jaką część wspólnego limitu – np. emisji zanieczyszczeń, poboru wody, wylesiania – można przypisać konkretnemu podmiotowi.

Dzięki progom ekologicznym oraz obliczonym na ich podstawie przydziałom przedsiębiorstwo jest w stanie określić, w jakich warunkach (np. przy jakim poziomie emisji zanieczyszczeń) wpływ jego działalności, konkretnego zakładu lub inwestycji na środowisko stanie się wyjątkowo niebezpieczny, a następnie odpowiednio nim zarządzać, w tym poprzez wyznaczenie mierzalnych celów redukcyjnych. 

Europejskie standardy sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju (ESRS) odwołują się do koncepcji progów ekologicznych w wymogach dotyczących ujawniania informacji na temat ustanowionych przez organizację wymiernych celów związanych z zanieczyszczeniami (E2-3), wodą i zasobami morskimi (E3-3), bioróżnorodnością i ekosystemami (E4-4) oraz wykorzystaniem zasobów i GOZ (E5-3). Zgodnie z nimi nieobowiązkowemu raportowaniu podlega m.in. to, czy przy wyznaczaniu takich celów wykorzystano progi ekologiczne.

Wyznaczanie progów i przydziałów wymaga przeprowadzenia badań danego ekosystemu (np. jakości wody w rzece, przepływu, składu gatunkowego oraz liczebności glonów i ryb) lub co najmniej sprawnego korzystania z baz danych i publikacji naukowych. Cały proces należy uznać za skomplikowany i jest to jedna z przyczyn, dla których takie praktyki zdecydowanie wykraczają poza standardowe postępowanie – nawet dużych przedsiębiorstw.

W związku z trudnością i złożonością procesu wyznaczania progów ekologicznych głównym punktem odniesienia w ochronie ekosystemów przed załamaniem są określane przez instytucje publiczne progowe wartości udziału określonych substancji w środowisku, uwzględniane w udzielanych przedsiębiorstwom pozwoleniach. Przykładowo uzyskanie pozwolenia wodnoprawnego w wielu przypadkach wiąże się z koniecznością wcześniejszego przeprowadzenia oceny , czy planowane działania nie utrudnią osiągnięcia celów środowiskowych dla wód.

Ponadto dla pewnych inwestycji wymagana jest decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach. Są to określone w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko:

• przedsięwzięcia mogące zawsze znacząco oddziaływać na środowisko (ocena oddziaływania na środowisko jest w ich przypadku obligatoryjna),
• przedsięwzięcia mogące potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko (decyzja, czy przeprowadzenie oceny oddziaływania jest niezbędne, zapada na podstawie przedstawionych dokumentów),
• przypadki, w których zmiany dokonywane w obiektach są kwalifikowane jako przedsięwzięcia, o których mowa w pkt 1 lub 2.

Jeśli właściwy organ administracji uzna, że ocena oddziaływania na środowisko jest konieczna, należy przygotować (we współpracy z ekspertami) raport oddziaływania na środowisko. Takie opracowanie zawiera m.in. opis elementów przyrodniczych objętych zakresem przewidywanego oddziaływania planowanego przedsięwzięcia, informacje na temat kumulowania się oddziaływań z innymi przedsięwzięciami oraz wiele innych, określonych w Ustawie z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko.

Na podstawie raportu wydawana jest decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach. Określa ona wymogi mające na celu minimalizację negatywnego wpływu inwestycji, uzasadnione wynikami przeprowadzonych analiz. Uzyskanie tej decyzji jest warunkiem niezbędnym do ubiegania się o kolejne zgody, takie jak decyzja o pozwoleniu na budowę.

Przedsiębiorstwom, które zdecydują się wykroczyć poza wymogi decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach i wyznaczyć bardziej ambitne cele oparte na charakterystyce ekosystemów, na które wywierają (lub mogą wywierać) wpływ, rekomendujemy skorzystanie z wytycznych zawartych w opublikowanym w 2024 r. Corporate manual for setting science-based targets for nature, opracowanym przez inicjatywę Science Based Targets Network (SBTN). Jest to nowszy i bardziej praktyczny dokument niż Initial Guidance for Business z 2020 r. tej samej organizacji, o którym wspomniano w ESRS. Dodatkowo istnieje rekomendowana przez SBTN metodyka wyznaczania celów w odniesieniu do przyrody, składająca się z pięciu kroków.

Przydatne mogą być także Guidelines for planning & monitoring corporate biodiversity performance Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN). Wspomniane publikacje wskazują, w jaki sposób zgodnie z zasadami nauki przełożyć dane na temat ekosystemów na cele korporacyjne.

Wspomniane w tekście dane można czerpać z różnych źródeł, wśród których warto wyróżnić opracowane przez IUCN zbiory informacji na temat poszczególnych typów ekosystemów: Global Ecosystem Typology (GET) oraz Red List of Ecosystems (RLE).

Należy jednocześnie podkreślić, że SBTN zaleca podejście location-specific. Wiarygodne dane na temat konkretnych ekosystemów są dostępne np. w raportach z ocen oddziaływania na środowisko czy systemach informacji geograficznej, takich jak Portal Jakości Wód Powierzchniowych; cenne mogą być ponadto konsultacje z ekspertami przyrodniczymi, w tym lokalnymi.

Pisząc w największym skrócie:

• GET stanowi dobre narzędzie wstępnej identyfikacji, które typy ekosystemów są najbardziej istotne dla przedsiębiorstwa i jakie procesy ekologiczne mogą być zagrożone w związku z jego działalnością;
• RLE może być źródłem wiedzy o naukowo uznanych progach, pozwalającym ocenić, dla których lokalnych ekosystemów są one bliskie przekroczenia;
• wytyczne SBTN są pomocne w wyznaczaniu własnych celów i przydziałów w oparciu o lokalny kontekst i progi.

Jeżeli chodzi o alokację przydziałów - kluczową z perspektywy wyznaczania celów - to SBTN podkreśla, że nie ma jednej obowiązującej ścieżki. Wśród często stosowanych metod można wskazać m.in. alokację według:

• udziału w presjach (czyli np. w emisjach zanieczyszczeń czy poborze wody na danym obszarze),
• udziału w całkowitej produkcji w danym sektorze lub regionie,
• śladu środowiskowego powstającego w całym łańcuchu wartości organizacji.

Wybór metody zależy m.in. od tego, jakie dane są dostępne lub możliwe do pozyskania bez ponoszenia nadmiernych wysiłków lub kosztów.

Na koniec warto wspomnieć o metodyce LEAP, opracowanej przez Taskforce on Nature-related Financial Disclosures (TNFD) – międzynarodowy zespół zadaniowy ds. ujawniania informacji finansowych związanych z różnorodnością biologiczną i ekosystemami. Nie jest ona bezpośrednio przydatna do definiowania ilościowych progów ekologicznych, ale może być wykorzystywana do oceny presji na środowisko oraz jego odporności i w konsekwencji m.in. do wskazywania obszarów, gdzie dalsza ingerencja może prowadzić do nieodwracalnych zmian.

Jak już wspomnieliśmy, wyznaczanie progów ekologicznych jest wysiłkiem, którego wiele organizacji aktualnie nie podejmuje. Warto jednak poważnie rozważyć ich zastosowanie przy ustalaniu celów – zwłaszcza w przypadku działalności, która może istotnie oddziaływać na środowisko lub jeśli organizacja pretenduje do miana lidera zrównoważonego rozwoju.

Dobrym tymczasowym rozwiązaniem w wypadku braku odpowiednich zasobów będzie analiza oddziaływań organizacji z wykorzystaniem podstawowych dowodów naukowych, a następnie przyjęcie możliwie ambitnych celów w obszarach, które najbardziej tego wymagają. Takie działanie pozwoli realnie ograniczyć presję na ekosystemy, a jednocześnie pozytywnie wpłynie na reputację przedsiębiorstwa.