Odpowiednie podejście do waloryzacji jednym z wyzwań dla realizacji projektów inwestycyjnych

Obecnie większość inwestorów oraz wykonawców, zarówno z sektora publicznego jak i prywatnego, mierzy się z problemem realizacji kontraktów zawartych w latach 2020-2021. Wyceny tych projektów, często ryczałtowych, były przygotowywane w zupełnie innym otoczeniu gospodarczym niż aktualne, gdzie niemożliwe do przewidzenia były drastyczne wahania cen, problemy z dostępnością materiałów, urządzeń oraz pracowników. Inwestorom obecnie zależy na ukończeniu realizacji już rozpoczętych projektów, zaś wykonawcom na uniknięciu poniesienia rażącej straty. Aby nie dopuścić do sytuacji, gdzie wykonawcy, w skutek waloryzacji lub zwiększenia waloryzacji kontraktowej, która nie została w nim uwzględniona, dostają wynagrodzenie, które im się de facto nie należy. Na tym tracą zarówno zamawiający, jak i podatnicy.

Ważne jest wyważenie podejścia do waloryzacji, która nie zawsze jest zasadna we wnioskowanej wysokości, wypracowanie porozumienia w poszczególnych realizacjach i niedopuszczenie do zapaści branży budowlanej, co znacznie utrudniłoby realizację ambitnych planów inwestycyjnych na kolejne lata.

Łączna wartość planowanych inwestycji do roku 2030 przekracza 700 mld złotych, w tym większość przypadać będzie na budownictwo infrastrukturalne i przemysłowe. Konieczność przyspieszenia transformacji energetycznej polskiej gospodarki, dostosowanie przemysłu do wymagań „Fit for 55”, a także kontynuacja ambitnych programów inwestycyjnych w zakresie infrastruktury transportowej będą temu sprzyjać. Warunkiem realizacji większości planowanych inwestycji jest odblokowanie funduszy unijnych.

Problemy z ukończeniem już zawartych kontraktów mają m.in. odzwierciedlenie we wskaźniku ogólnego klimatu koniunktury w sektorze budownictwa, który według danych GUS w okresie styczeń 2022 – lipiec 2023 przyjmuje wartości zdecydowanie ujemne. Od grudnia 2022 widać jednak systematyczną poprawę (od minus 23,9 do minus 7,9 w lipcu 2023). W pierwszym kwartale 2024 wskaźnik koniunktury gospodarczej w branży budownictwa wynosił minus 10,5 pkt i był niższy o 0,6 pkt niż w poprzednim kwartale, lecz wyższy o 3,8 pkt niż w pierwszym kwartale 2023. Wartość wskaźnika nadal pozostaje niższa od średniej dla pierwszych kwartałów trzech lat sprzed pandemii COVID-19 (2017-2019), która wyniosła minus 5,3 pkt.*

Aby zaradzić przyszłym problemom związanym z waloryzacją kontraktów, w listopadzie 2022 roku znowelizowane zostało Prawo zamówień publicznych przez wprowadzenie obowiązkowej waloryzacji umownej. Zadaniem waloryzacji umownej jest urealnienie wynagrodzenia wykonawcy w przypadku zmian ceny materiałów lub kosztów związanych z realizacją kontraktu publicznego. Warto również podkreślić, iż mechanizm urealnienia wynagrodzenia wykonawcy, działający w dwie strony, powinien zapewnić równość stron oraz prawidłowy rozkład ryzyk kontraktowych. W obserwowanym okresie dużej niepewności gospodarczej, klauzule waloryzacyjne powinny zawierać wszystkie kontrakty, nie tylko publiczne, zawierane na okres dłuższy niż 6 miesięcy.

Najbliższe dziesięciolecie może także przynieść istotne zmiany regulacyjne, które najprawdopodobniej spowodują wzrost cen materiałów budowlanych, utrudniając przy tym wyceny zwłaszcza długoterminowych kontraktów. Mowa o pakiecie regulacyjnym „Fit for 55”, który będzie jednocześnie motorem oraz utrudnieniem w realizacji złożonych przedsięwzięć inwestycyjnych. Zgodnie z jego założeniami unijny sektor budowlany ma zostać objęty systemem handlu emisjami (EU ETS). Ponadto planowane jest wprowadzenie mechanizmu granicznego podatku węglowego (CBAM) – dodatkowej opłaty ponoszonej przy okazji importu np. stali, cementu czy aluminium spoza Unii Europejskiej. 

W najbliższej przyszłości trudno oczekiwać stabilizacji w branży budownictwa. Czekając na fundusze unijne należy zatem dobrze przygotować się do realizacji kolejnych strategicznych przedsięwzięć. Oznacza to nowe podejście do konstrukcji zapisów kontraktowych, które muszą zawierać przemyślane klauzule waloryzacyjne dostosowane do specyfiki danego przedsięwzięcia inwestycyjnego oraz regulować kwestie związane z zarzadzaniem zmianą.

Jednak również przy możliwej stabilizacji otoczenia gospodarczego i przy udostępnionych funduszach na realizację inwestycji, okres kumulacji inwestycji przewidziany na lata 2024-2028 może przysporzyć sporych trudności wykonawcom i inwestorom. Spodziewać się będzie można niedoboru pracowników oraz skumulowanego zapotrzebowania na materiały budowlane, co w połączeniu z wymaganiami „Fit for 55” będzie przyczyniało się do wzrostu cen oraz problemów z dostępnością.

Przy tak dużej planowanej skali robót, kryzysy na rynku są bardzo prawdopodobne. Dlatego warto jak najlepiej przygotować się do realizacji projektów inwestycyjnych.

*Informacja sygnalna IRG: Koniunktura w budownictwie – I kwartał 2024 | Gazeta SGH