Ethisch handelen vraagt om taal, zelfkennis en ongemak

In een wereld waarin bestuurders en commissarissen steeds sneller moeten besluiten en steeds minder beschikken over volledige informatie, groeit de behoefte aan een manier van werken die niet alleen rationeel is, maar ook menselijk. Tijdens het KPMG RAAD-event over ethische dilemma’s stond één vraag centraal. Hoe kom je tot goede besluitvorming wanneer het spannend wordt?

We zien alleen het gedrag van anderen, maar daarachter schuilt altijd een wereld van gedachten, filters en intenties. De hoeveelheid informatie die men op een dag tot zich krijgt, is enorm. Een minuscuul deel van al deze informatie kan maar verwerkt worden. Mensen laten weg, generaliseren of vervormen zonder dat ze zich daarvan bewust zijn. Dat is geen fout, maar hoe het brein werkt. Daarom is ethiek niet alleen een kwestie van argumenten, maar vooral van begrip en bewustzijn van verschillen.

Iedereen kijkt, denkt en spreekt anders. Iedereen heeft ook ander gedrag dat hem of haar prikkelt. Om te zorgen dat verschillende mensen elkaar blijven verstaan, is het goed te werken volgens vijf principes:

1. Respecteer het model van de wereld van een ander. Niemand kijkt neutraal. Iedereen heeft een eigen rugzak en interpreteert op basis van ervaringen, verwachtingen en overtuigingen. Dat erkennen vermindert misverstanden en maakt gesprekken opener.
2. Ieder gedrag heeft een positieve intentie. Wat iemand doet, heeft voor die persoon een functie. Door vanuit die overtuiging te kijken ontstaat ruimte om elkaar te begrijpen zonder direct te oordelen.
3. Mensen zijn niet hun gedrag. Gedrag is zichtbaar. De binnenkant niet. Ethiek vraagt om het vermogen om voorbij oppervlakkige handelingen te kijken en te zien wat iemand probeert te bereiken.
4. Het effect van je communicatie is het antwoord dat je krijgt. Niet de bedoeling telt, maar de impact. Als een boodschap niet landt, is dat informatie. Het vraagt om nieuwsgierigheid, niet om frustratie.
5. Degene met de meeste flexibiliteit beheerst het systeem. Wie zich kan aanpassen aan de denkstijl of communicatietaal van anderen, zorgt dat gesprekken bewegen in plaats van blokkeren.

Samen vormen deze principes een kader waarmee ethische gesprekken constructiever worden en besluitvorming menselijker.

Ethische dilemma’s zijn geen puzzels met een goed antwoord. Ze gaan over botsende waarden, schurende belangen en incomplete informatie. Elk besluit laat iets onopgelost. Dat restbesluit is ongemakkelijk, maar onvermijdelijk.

In zulke situaties vult het brein snel de gaten op – als er geen antwoord is, dan maak ik een antwoord. Het zoekt closure. Maar iedereen doet dat op basis van zijn eigen ervaringen: drie mensen kunnen dezelfde lezing verlaten met drie verschillende conclusies. De vraag is dan niet wie gelijk heeft, maar hoe het kan dat er zulke afwijkende beelden ontstaan en of we bereid zijn onze eigen interpretatie kritisch te bevragen. Echte besluitvorming vraagt om het moedige gesprek. Over wat je ziet. Over wat je denkt. En waar je over twijfelt.

Ethische dilemma’s voorkomen is onmogelijk. Maar je kan er wel goed mee omgaan. Het gaat via een proces waarin je eerst onderzoekt, dan beoordeelt, vervolgens beslist en daarna evalueert. Maar die stappen worden in de praktijk vaak overgeslagen. Tijdsnood, hiërarchie of groepsdenken kunnen ertoe leiden dat kritische perspectieven stilvallen. Terwijl juist de afwijkende stem het besluit beter maakt. Wie iets weet en niets zegt, beïnvloedt het besluit net zo sterk als wie wél spreekt.

Het vraagt om commissarissen en bestuurders die het gesprek veilig maken en daarmee ruimte geven om alles te kunnen zeggen, maar ook om individuen die verantwoordelijkheid nemen voor hun rol in het geheel.

Niemand beschikt over alle informatie. Niet vooraf, niet tijdens en niet achteraf. Informatie-asymmetrie is een gegeven. Dat maakt besluitvorming kwetsbaar en daarom is transparantie over je eigen aannames essentieel. Net als het open benoemen van morele spanning.

Wat doe je als een besluit tegen je morele kompas ingaat? Spreek je je uit? Houd je je stil? Maak je gebruik van het ontbreken van informatie bij de ander? En wat doe je als je informatie hebt die je eigenlijk niet had mogen hebben, maar nu wel moet meenemen in je oordeel? Ethiek is wat je doet wanneer niemand kijkt. Het gaat minder om perfectie en meer om eerlijkheid over je eigen onderliggende waarden die je niet wilt inleveren. Twijfel je of je ethisch verantwoord bezig bent? Stel jezelf de vraag: ‘Ben ik er oké mee als dit op de voorpagina van de krant komt te staan?’

Tijdens de bijeenkomst werd duidelijk dat ethiek niet ontstaat uit theoretische modellen, maar uit gesprekken die meer open, preciezer en menselijker zijn. Door scherp te zijn in taal. Door beter te luisteren, je eigen filters te herkennen, en door de vijf principes niet als abstracte richtlijnen te zien, maar als dagelijks gereedschap.